Хорт хавдрын (cancer) эмчилгээ удаан үргэлжлэх тусам цусны шинжилгээ, дүрс оношилгооны хариуг байнга шалгадаг ч сэтгэл санаа хэр их элэгдсэнийг хэмжих нь ховор байдаг. Үүр цайхаас өмнө сэрээд 'зүгээр л хэцүү байна' гэсэн ганц өгүүлбэр л толгойд эргэлдэх өдрүүд үргэлжилж байвал энэ нь зориг сул байгаагийн шинж биш, удаан хугацаанд тэвчсэн бие сэтгэлийн дохио байж болно. Сэтгэл зүйн ядаргаа (emotional distress) нь эмчийн өрөөнд яригддаг шинж тэмдэг бөгөөд өвдөлт, дотор муухайрахтай адил үнэлж, зохицуулж болдог зүйл гэж үздэг.
Ижил 'хэцүү' гэдэг үг өөр өөр шалтгаанаас гардаг. Дараах дөрвөн тэнхлэгээр ялган харвал дараагийн үзлэгт ярихад хялбар болно.
Нэгд, сэтгэл санааны тэнхлэг. Урьд нь таашаал өгдөг байсан зүйлд сонирхол буурах, өөрийгөө буруутгах нь нэмэгдэх, өдрийн ихэнхийг гунигтай өнгөрөөх байдал хоёр долоо хоногоос дээш үргэлжилбэл сэтгэл гутрал (depression)-ыг хамт шалгадаг. 'Тэвчихэд дассан' гэхээсээ 'тэвчихээс өөр сонголт байгаагүй' гэсэн мэдрэмж нь хүч үлдсэний бус, аль хэдийн шавхагдсаны илэрхийлэл байх нь бий.
Хоёрт, түгшүүрийн тэнхлэг. Хариу хүлээх өдрүүд, дахилтын айдас, дараагийн эмчилгээний гаж нөлөөг урьдчилан төсөөлөх түгшүүр нь зүрх дэлсэх, гар чичрэх, амьсгаадах, ходоод эвгүйрэх зэрэг биеийн шинжээр эхэлж илэрч болно. Зөвхөн шинжилгээний өмнө хойно ихсэж байна уу, эсвэл өдөржин үргэлжилж байна уу гэдгийг ялгаж тэмдэглэвэл тустай.
Гуравт, нойр ба хэмнэлийн тэнхлэг. Стероид (steroid), зарим бөөлжис намдаах эм, хяналтад ороогүй өвдөлт, шөнийн шээс, өдрийн урт нойр, тасгийн чимээ шуугиан нойрыг тасалдуулдаг. Нойр эвдэрвэл сэтгэл санаа, тэнхээ хамт унадаг тул нойрыг сэтгэлийн асуудлаас салгаж үзэх боломжгүй.
Дөрөвт, биеэс гарах шалтгаан. Цус багадалт (anemia), бамбай булчирхайн үйл ажиллагааны дутагдал (hypothyroidism), электролитийн алдагдал, халдвар, шим тэжээлийн дутагдал, хангалтгүй хяналттай өвдөлт, түүнчлэн стероид болон дааврын эмчилгээ зэрэг зарим эм өөрөө сэтгэл санаа, идэвхийг бууруулж чадна. Зөвхөн сэтгэлийн асуудал гэж дүгнэхээсээ өмнө сүүлийн цусны шинжилгээ болон хэрэглэж буй эмийн жагсаалтыг хамт шалгах нь зөв.
Хүлээж болохгүй дохио бас бий. Амьдрахыг хүсэхгүй байх бодол давтагдах, тодорхой арга бодогдох, өөрийгөө гэмтээх хүсэл төрөх, эсвэл хэд хоног хоол идэж, унтаж чадахгүй байвал дараагийн үзлэгийг хүлээлгүй эмчлэгч багтаа мэдэгдэх, эсвэл яаралтай тусламжийн тасаст хандана уу. БНСУ-д амиа хорлохоос сэргийлэх зөвлөгөөний утас 109, сэтгэцийн эрүүл мэндийн зөвлөгөөний утас 1577-0199 нь 24 цагаар ажилладаг.
Дараагийн үзлэгийн өмнө бэлдэх дараалал. Нэг: өдөрт ганц мөр тэмдэглэнэ — унтсан цаг ба сэрсэн тоо, идсэн хэмжээ, тухайн өдрийн хүндрэлийг 0-10 оноогоор, хамгийн хэцүү байсан цаг. Хоёр: сүүлийн хоёр долоо хоногт өөрчлөгдсөн зүйлээ (хоолны дуршил, сонирхол, анхаарал төвлөрөлт, хүмүүсээс зайлсхийх байдал) бичнэ. Гурав: хэрэглэж буй бүх эм, нэмэлт бүтээгдэхүүнээ жагсаана. Дөрөв: сүүлийн шинжилгээний хариуг авч явна. Тав: 'Сүүлийн үед сэтгэл санааны хувьд хэцүү байгаа тул тусламж авмаар байна' гэсэн нэг өгүүлбэрийг урьдчилан бэлдэнэ. 0-10 оноогоор илэрхийлэх арга нь эмнэлэгт хэрэглэгддэг дистресс хэмжигч (distress thermometer)-тэй адил тул богино үзлэгт ч ойлгомжтой хүрдэг.
Тусламж авах суваг санаснаас олон байдаг: эмчлэгч эмчээрээ дамжуулан сэтгэцийн эмнэлэг эсвэл сэтгэц-онкологи (psycho-oncology)-ийн зөвлөгөө авах, эмнэлгийн нийгмийн ажилтны алба, орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, хавдрын дараах дэмжлэгийн төвүүд зэрэг. Сэтгэлзүйн зөвлөгөө, нойр, түгшүүр, сэтгэл санааны эм, өвдөлт намдаах эмчилгээг дахин тохируулах зэргийг хослуулдаг. Хавдрын эмчилгээтэй харилцан үйлчлэл үүсэж болзошгүй тул эмийг өөрөө сонгож уухаас илүү эмчилгээг тань мэдэх эмнэлгийн ажилтантай зөвлөлдөх нь аюулгүй.
Асран халамжлагч гэр бүлийнхэн ч мөн адил хамаарна. 'Би өвчтэй нь биш шүү дээ' гэж халамжлагчийн ядаргааг хойш тавьдаг ч, халамжлагчийн нойр, сэтгэл санаа эвдэрвэл асаргаа удаан үргэлжилж чадахгүй. Өвчтөн, асран халамжлагч хоёр тус тусдаа нэг мөр бичээд нэг өрөөнд хамт ярих нь ч эхлэл болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, нөхцөл байдал хүн бүрт өөр тул шийдвэрээ эмчлэгч эмч, эмнэлгийн багтайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.