Хорт хавдрын (cancer) онош тавигдсаны дараа тулгардаг хамгийн хэцүү яриануудын нэг нь хүүхдэдээ өвчнөө хэрхэн тайлбарлах вэ гэдэг асуудал юм. Олон эцэг эх бага насны хүүхэд мэдэхгүй байсан нь дээр гэж боддог ч, хүүхдүүд том хүмүүсийн царайны хувирал, тасалддаг утасны яриа, гэнэт олширсон эмнэлгийн цаг зэргээс ямар нэг зүйл өөрчлөгдсөнийг аль хэдийн мэдэрсэн байдаг. Тайлбар байхгүй бол хүүхэд тэр хоосон зайг өөрөө нөхөж, ихэвчлэн бодит байдлаас илүү аймшигтай төсөөллөөр дүүргэдэг. Хэлнэ гэдэг нь бүх мэдээллийг нэг дор асгах биш, харин хүүхдийн даах хэмжээгээр үнэн зөв үгээр хуваан хүргэх үйл явц юм.
Эхний тэнхлэг бол нас. Сургуулийн өмнөх насны хүүхэдд биед өвчтэй бөөн юм үүссэн тул эмнэлэгт эмчилгээ хийлгэж байгаа гэсэн богино, тодорхой өгүүлбэр хангалттай. Бага ангийн хүүхэд шалтгаан, хугацааг сонирхдог тул яагаад үүссэнийг бүрэн мэдэхгүй байгаа, эмчилгээ хэдэн сар үргэлжилнэ гэдгийг хамт хэлэх нь тустай. Өсвөр насныхан насанд хүрэгчидтэй ойролцоо түвшний мэдээлэл хүсдэг ч гаднаа хайхрамжгүй мэт хариу үзүүлж, хичээл, найз нөхдийн харилцаатай давхцан санааг дотроо нуух нь элбэг. Аль хэдийн насанд хүрсэн хүүхэдтэй бол мэдээллийн хэмжээнээс илүү эмнэлэг дагалдах, гэрийн ажил, зардал зэрэг үүрэг хуваарилалт нь гол сэдэв болдог.
Ямар ч насанд нийтлэг байдлаар тодруулж өгвөл зохих гурван зүйл бий. Нэгд, энэ өвчин хэн нэгний буруу биш бөгөөд хүүхдийн хэлсэн үг, хийсэн үйлдлээс болоогүй. Хоёрт, ханиад шиг халдвардаг өвчин биш. Гуравт, хүүхдийн өдөр тутмын амьдрал буюу сургууль, хоол, унтлага, эцэг эх нь эмнэлэгт хэвтсэн өдөр хэн хажууд байх нь хэрхэн зохион байгуулагдах вэ гэдэг. Хорт хавдар гэдэг үгийг бүрмөсөн зайлсхийж зөвхөн их өвчтэй гэж хэлбэл, дараа нь гэр бүлийн хэн нэгэн энгийн ханиад тусахад хүүхэд ижил айдас мэдрэх эрсдэлтэй.
Хоёр дахь тэнхлэг бол нүдэнд харагдах өөрчлөлт. Үс унах (hair loss), жин өөрчлөгдөх, төв венийн порт (chemoport)-ын мөр, эмнэлэгт хэвтэж гэрээсээ хол байх хугацаа зэргийг урьдчилан анхааруулах нь дээр. Гэнэт тааралдвал цочрол айдас болж үлддэг бол, урьдчилан сонссон өөрчлөлт нь хүлээж байсан зүйл болно. Малгай, хиймэл үс сонгоход оролцуулах, эмнэлгийн цүнх хамт бэлдэх зэрэг нь хүүхдэд өөрийгөө удирдах мэдрэмж өгдөг.
Гурав дахь тэнхлэг бол хэлсний дараах хариу үйлдэл. Тэр дороо уйлж орилох хүүхэд ч бий, юу ч хэлэлгүй өрөөндөө орж хэд хоногийн дараа асуулт тавих хүүхэд ч бий. Бага насныд хуруугаа хөхөх, шээсээ алдах зэрэг ухралт, өсвөр насныд дүн буурах, ууртай болох, эсвэл эсрэгээрээ хэт төлөв дүр эсгэх байдал илэрч болно. Ихэнх нь хугацаа өнгөрөх тусам намждаг. Гэвч хоёр долоо хоногоос удаан унтах, хооллох, сургуульд явах хэвшил алдагдвал, эсвэл үхэл, өөрийгөө гэмтээх тухай яриа давтагдвал хойшлуулалгүй хүүхэд, өсвөр үеийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн (child and adolescent mental health) мэргэжилтэн эсвэл эмнэлгийн нийгмийн ажилтны багт хандах цаг болсон гэсэн үг.
Сургуульд хамгийн бага хэмжээний мэдээллийг хуваалцах нь бас нэг арга. Ангийн багш эсвэл сэтгэл зүйн зөвлөх багшид гэр бүлд том өөрчлөлт гарсныг товч мэдэгдсэн ч хүүхдийн зан байдлын өөрчлөлтийг сахилга батын асуудал гэж буруу ойлгох явдлыг багасгана. Хаана хүртэл хэлэхээ хүүхэдтэйгээ урьдчилан зөвшилцөх нь зүйтэй, ялангуяа өсвөр насныхан өөрийнх нь тухай яриа мэдэлгүй өрнөхийг хүндээр хүлээж авдаг.
Эцэст нь, асран хамгаалагч өөрийн байдал ч ярианы нэг хэсэг. Нулимсгүй, тайван хэлэх ёстой гэсэн дүрэм байхгүй. Эцэг эх нь гунигаа нуухгүй, гэхдээ хүүхдээ хамгаалах төлөвлөгөөгөө хамт хэлэхэд хүүхэд сэтгэлээ илэрхийлж болно гэдгийг сурдаг. Нэг удаагийн мэдэгдэл гэж үзэхээс илүү, шинжилгээний хариу эсвэл эмчилгээний үе шат өөрчлөгдөх бүрд үргэлжлүүлэн хийх олон удаагийн яриа гэж бодвол ачаа хөнгөрдөг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг орлохгүй. Өөрийн болон гэр бүлийнхээ нөхцөлд тохирсон шийдвэрийг эмчлэгч эмч, эмнэлгийн нийгмийн ажилтны баг эсвэл сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэнтэй зөвлөлдөж гаргана уу.