Тарилга хийлгэсэн өдөр юу ч мэдрэгддэггүй атлаа дөрөв, арав хоногийн дараа хэлний хажуу, хацрын дотор тал үрэгдэх мэт өвдөж эхэлдэг. Хими эмчилгээнээс үүсэх амны салстын үрэвсэл (oral mucositis) ихэвчлэн яг энэ хугацаанд гарч, цагаан эсийн тоо сэргэхийн хэрээр намждаг. Толгой, хүзүүний хэсэгт хийсэн туяа эмчилгээний (radiation) улмаас үүссэн үрэвсэл өөр муруй зурдаг: 2–3 дахь долоо хоногоос аажим хуримтлагдаж, эмчилгээ дууссаны дараа ч хэсэг хугацаанд үргэлжилдэг. Иймд "мөчлөгийн хэддэх өдөр эхэлсэн бэ" гэдгийг тэмдэглэж авбал эмчийн өрөөнд хийх яриа хамаагүй богиносдог.
Эмчилгээний үед ам өвдөх бүхэн салстын үрэвсэл байдаггүй. Хэл, хацар дээр цагаан бүрхүүл тогтож, хусахад хуулран улаан ёроол ил гарвал мөөгөнцрийн халдвар (oral candidiasis)-ыг хамт харна. Уруулын зах эсвэл тагнайн нэг талд жижиг цэврүү бөөгнөрч гарвал herpes simplex-ийн дахилтыг эргэн бодно. Зөвхөн нэг шүдний эргэн тойрон өвдөж, зажлахад хүчтэй болдог бол шүдний асуудал байж болно. Ам хатахтай хамт гарах шатаах мэдрэмж нь амны хуурайшил (xerostomia)-д илүү ойр. Шалтгаан өөр бол хэрэглэх эм ч өөр тул "өвдөж байна" гэхээс илүү "хаана нь, ямар хэлбэртэй" гэдэг чухал мэдээлэл болно.
Эмч нар хүндийн зэргийг шархны тоогоор хэмждэггүй. Хэмжүүр нь юу идэж чадаж байна вэ гэдэг: зөвхөн өвдөж байна уу, өвдсөн ч хатуу хоол залгиж байна уу, зөвхөн шингэн хоол уу, эсвэл амаар юу ч авч чадахгүй байна уу. Гэртээ хөтлөх тэмдэглэлийг ч мөн энэ тэнхлэгээр хөтөлбөл тохиромжтой: өнөөдөр залгиж чадсан хамгийн хатуу хоол, өдрийн шингэн хэрэглээ, өвдөлтийн оноо (0–10), биеийн халуун, жин.
Арчилгаа гурван давхаргаар хуримтлагддаг. Эхний давхарга нь суурь амны арчилгаа: физиологийн уусмал буюу хоолны сод хийсэн усаар байнга зайлах, спирт агуулсан зайлагчаас зайлсхийх, өвдөж байна гээд шүд угаахаа болихгүй байх. Шүд угаахаа больвол нян хуримтлагдаж халдварын эрсдэл нэмэгддэг тул зөөлөн сойзоор болгоомжтой үргэлжлүүлнэ. Ялтас эс (platelet) хэт буурсан үед цус алдах эрсдэлтэй тул аргаа эмчээсээ асуух хэрэгтэй. Хиймэл шүдийг зүүх хугацааг багасгаж, өдөр бүр цэвэрлэнэ.
Хоёр дахь давхарга нь өвдөлтийг дарах давхарга. Салстыг механикаар бүрхэж хамгаалдаг бэлдмэл болон хэсгийн мэдээ алдуулагч агуулсан бэлдмэл нь өвдөлтийг түр багасгаж хоол идэх боломж олгодог ч шарх эдгэрэх хурдыг өөрчилдөггүй. Хэсгийн мэдээ алдуулагч хэрэглэсний дараа мэдрэмж болон залгих рефлекс мохоо болдог тул халуун хоолонд түлэгдэх, цацах эрсдэлтэй — хоолны цагтай хоорондын завсрыг зааврын дагуу барих нь аюулгүй. Бензидамин (benzydamine) агуулсан зайлагч нь туяа эмчилгээний нөхцөлд нотолгоотой, хлоргексидин (chlorhexidine) нь урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хязгаарлагдмал нотолгоотой. Зарим эмийн горимд, ялангуяа богино хугацаанд хийдэг 5-FU-д, тарилгын үеэр амандаа мөсний хэлтэрхий барих (oral cryotherapy) арга нотолгоотой боловч тэр өдөр оксалиплатин (oxaliplatin) шиг хүйтнээс өөрөө асуудал үүсгэдэг эм орж байвал хэрэглээ өөр болно. Тиймээс өөрийн авч буй эмийн нэрийг барьж очиж асуух хэрэгтэй.
Гурав дахь давхарга нь идэж уухыг хамгаалах давхарга. Халуун, давслаг, исгэлэн, халуун ногоотой, хэврэг хатуу хоол хамгийн түрүүнд саад болдог. Өрөөний хэмд ойр, зөөлөн, багаар олон удаа гэдэг нь ерөнхий хэлбэр бөгөөд цэвэр ус залгихад хэцүү бол сорох гуурс, халбагаар хувааж уух нь тусалдаг. Өвдөлт хяналтгүй болж өдрийн шингэн хэрэглээ нурвал энэ бол гэртээ тэсэх асуудал биш, судсаар шингэн ба ерөнхий үйлчилгээтэй өвчин намдаагч талаар зөвлөлдөх цэг юм.
Нэмэлт бүтээгдэхүүний тухай ярианд ч байнга гардаг. В бүлгийн витамин, төмөр, цайрын дутагдлаас үүсэх хэлний үрэвсэл, амны зах цууралт бодитоор байдаг бөгөөд нөхөхөд сайжирдаг. Гэвч энэ нь хими эмчилгээ салстын эсийг шууд гэмтээж үүсгэсэн үрэвслээс өөр механизм. Дутагдал батлагдаагүй байхад өндөр тунгаар хуримтлуулах нь ашиг тустай гэдэг нотолгоо тодорхойгүй, түүнчлэн өөр бүтээгдэхүүнтэй найрлага давхцах нь амархан. Прополис, зөгийн бал зэрэгт бага хэмжээний судалгаа байдаг ч бүтээгдэхүүн хоорондын ялгаа их, зөгийн гаралтай зүйлд харшилтай хүн болгоомжлох ёстой бөгөөд боловсруулаагүй түүхий бал эмчилгээний үед тохиромжгүй. Амьд бичил биетэн эсвэл мөөгөнцөр агуулсан бүтээгдэхүүнийг нейтрофил (neutrophil) багатай үед зөвлөдөггүй тохиолдол бий тул шинээр эхлэхийн өмнө найрлагын шошгыг эмчдээ үзүүлэх нь аюулгүй.
Хүлээж болохгүй дохионууд бас бий. Ам өвдөхийн зэрэгцээ 38°C-аас дээш халуурах, ялангуяа нейтрофил багатай үед бол яаралтай тусламжийн нөхцөл. Мөн ус ч залгиж чадахгүй, хагас өдрөөс дээш шээс цөөрөх буюу өнгө нь тодрох, буйл эсвэл шархнаас цус тогтохгүй байх, шинээр цагаан бүрхүүл эсвэл цэврүү гарах, хоолой хүртэл өвдөж шүлсээ залгих, амьсгалахад төвөгтэй болох нь мөн адил.
Дараагийн үзлэгт авч очих зүйл богино: мөчлөгийн хэддэх өдөр эхэлсэн, одоо залгиж чадаж буй хамгийн хатуу хоол юу вэ, өвдөлтийн оноо болон өдөр тутмын халуун, жин, одоо хэрэглэж буй зайлагч, тос, өвчин намдаагчийн нэр ба хэрэглэсэн цаг, гэрэл сайтай газар авсан амны нэг хоёр зураг. Ийм тэмдэглэлтэй бол "зайлагчаа солих уу, халдвар хамт харах уу, өвчин намдаагчийг нэмэгдүүлэх үү, дараагийн мөчлөгийн тун болон урьдчилсан арга хэмжээг тохируулах уу" гэсэн дараагийн шийдэл рүү шууд шилжих боломжтой.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, хэрэглэж буй эмийн төрөл, цусны үзүүлэлтээс хамааран зөвлөмж өөр байж болох тул бодит шийдвэрийг өөрийн эмчилгээний багтайгаа зөвлөлдөж гаргана уу.