Ойрын хамаатан садан дунд нь хорт хавдар (cancer) тусаагүй бол оношилгооны дараах өдрүүдэд сонссон үг бүрийн утгыг таамаглан барьцалдаг. "Тархсан" гэдэг үг сонсоод сэтгэл шууд 4-р үе шат руу зүтгэж, туяа эмчилгээний (radiotherapy) 25 удаа болон хими эмчилгээний (chemotherapy) хуваарийг зэрэгцүүлж тавиад хэдэн дэх удаа болохыг тоолж чадахгүй эргэлздэг. Шулуун гэдэсний хорт хавдрын (rectal cancer) мэс заслын өмнөх эмчилгээнд энэ хоёр төөрөгдөл ихэвчлэн хамт тохиолддог: нэг нь тунгалгийн зангилааны (lymph node) гэмтэл үе шатанд хаана байрлах, нөгөө нь туяаны "удаа" ба хими эмчилгээний "цикл" (cycle) нэг цагаар эргэлддэггүй явдал юм.
Үе шат (stage) нь ерөнхийдөө гурван тэнхлэгээр тодорхойлогддог: хавдар гэдэсний ханыг хэр гүн нэвтэрсэн (T), хавдрын ойролцоох бүсийн тунгалгийн зангилаанд хэр тархсан (N), элэг, уушиг, хэвлийн хальс зэрэг алс эрхтэнд шилжсэн эсэх (M). "Тархалттай бол 4-р үе шат" гэж ярихад ихэвчлэн гурав дахь тэнхлэг буюу алсын үсэрхийллийг (distant metastasis) хэлж байгаа хэрэг. Хавдрын хажуугийн бүсийн зангилаанд хавдрын эс илрэх нь хоёр дахь тэнхлэгт хамаарах тул алсын үсэрхийлэл байхгүй бол ихэвчлэн 3-р үе шатны хүрээнд дэд ангилал хийгддэг. Тиймээс "хоёр зангилаанд тархсан ч 3-р үе шат" гэсэн тайлбар нь зөрчилтэй биш, өөр тэнхлэгийн тухай яриа юм.
Үүн дээр нэг зүйл нэмэгддэг. Эмчилгээ эхлэхээс өмнө тавигдсан үе шат нь дүрс оношилгоо (CT, MRI, PET) болон дурангийн үзлэгт тулгуурласан урьдчилсан тооцоо байдаг. Эцсийн үе шат нь мэс заслаар авсан эд, тунгалгийн зангилааг микроскопоор шинжилсний дараа тодорхой болдог бөгөөд мэс заслын өмнөх эмчилгээ хийлгэсэн бол эмчилгээний хариу урвалыг тусган дахин үнэлдэг. Эмнэлэгт "жаахан ажиглая" гэж хэлэх нь шийдвэрийг хойшлуулж байгаа хэрэг гэхээсээ илүү тоог баталгаажуулах нотолгоо бүрэн цугларч амжаагүй гэсэн утгатай ойр.
Шулуун гэдэс нь аарцгийн гүнд, давсаг, мэдрэл, шулуун гэдэсний хаалт булчинтай зэргэлдээ байрладаг. Тодорхой хэмжээнд тархсан тохиолдолд шууд мэс засал (surgery) хийхийн оронд эхлээд туяа болон хими эмчилгээг хамт хийх аргыг өргөн хэрэглэдэг. Зорилго нь хавдар болон зангилааны хэмжээг багасган мэс заслын аюулгүй зай гаргах, мэс заслын байрлалд дахин ургах эрсдэлийг бууруулах, зарим тохиолдолд шулуун гэдэсний хаалт булчинг хадгалах боломжийг өргөжүүлэхэд оршино. Хэр их үр дүн гарах нь хүн бүрд өөр бөгөөд урьдчилан батлах боломжгүй.
Туяа эмчилгээний 25 удаа гэдэг нь нийт тунг олон хэсэгт хуваан өгөх (fractionation) гэсэн үг. Ихэвчлэн ажлын өдрүүдэд өдөрт нэг удаа, долоо хоногт таван удаа хийдэг тул 25 удаа нь ойролцоогоор таван долоо хоног үргэлжилдэг. Тунг хуваах шалтгаан нь эрүүл эдэд сэргэх хугацаа өгч, хавдарт гэмтэл хуримтлагдахад оршдог. Иймд туяа эмчилгээг "удаа"-гаар тоолдог болохоос "цикл"-ээр тоолдоггүй.
Харин хими эмчилгээний нэг цикл гэдэг нь эм хэрэглэх хугацаа болон амрах хугацааг нийлүүлж, дараагийн хэрэглэлт эхлэх хүртэлх нэг бүтэн блокийг хэлнэ. "Хоёр долоо хоног уугаад нэг долоо хоног амрах" гэсэн төлөвлөгөө бол тэр гурван долоо хоног нь нэг цикл гэж тоологдох нь түгээмэл боловч ямар эм, ямар протоколоор хийж байгаагаас хамаарч тоолох арга өөр байж болно. Ялангуяа туяатай зэрэг хийгддэг хими эмчилгээ нь бүх биед тархсан эсийг онилсон өндөр эрчимтэй эмчилгээ гэхээсээ илүү туяаны үйлчилгээг сайжруулах (radiosensitization) үүрэгтэй, бага тунгаар хэрэглэгддэг тохиолдол олонтой. Ийм үед "хэдэн цикл дуусгасан" гэхээс илүү "туяаны сүүлчийн өдөр" нь хуваарийн гол цэг болдог. Тиймээс 25 удаа туяа болон дөрвөн долоо хоногийн хими эмчилгээг үржүүлж, хуваан тоолохыг оролдвол тоо таарахгүй — зэрэгцээ эргэлдэж буй хоёр цаг байгаа юм.
Мэс заслын өмнөх эмчилгээ дууссаны дараа ихэвчлэн хэдэн долоо хоног амарч бие сэргээх бөгөөд энэ хооронд MRI эсвэл CT-гээр хариу урвалыг дахин шалгаад мэс заслын хугацааг тогтоодог. Мэс заслын дараа нэмэлт (adjuvant) хими эмчилгээ үргэлжилбэл циклийн тоо дахин нэгээс эхэлдэг. Сүүлийн үед мэс заслын өмнө системийн хими эмчилгээг урагшлуулан хийх арга ч хэрэглэгддэг тул эмчилгээний төлөвлөгөө хүн бүрд харилцан адилгүй харагддаг. Циклийн тоог гэртээ тооцоолохын оронд эмчлэгч багаасаа "нийт хэдэн цикл төлөвлөсөн, өнөөдөр хэддүгээр циклийн хэддэх өдөр вэ" гэж шууд асуувал илүү найдвартай.
Эмчилгээний явцад гэртээ ажиглаж тэмдэглэвэл зохих зүйлс бий. Туяа тусгасан хэсгийн арьс улайж, хуурайшиж байгаа эсэх, бие засах давтамж, шулуун гэдэсний өвдөлт, бүрэн хоосрохгүй мэдрэмж хэрхэн өөрчлөгдөж байгаа, шээх үед эвгүйрч байгаа эсэх, уух хэлбэрийн хими эмчилгээ хэрэглэж байгаа бол алга, улын арьс улайж хагарч байгаа эсэхийг огноотой нь хамт богинохон бичиж үлдээвэл дараагийн үзлэг илүү үр дүнтэй болно. 38°C-аас дээш халуун, зогсохгүй суулгалт, түүнтэй хамт тархи эргэх, шээсний хэмжээ багасах, хүчтэй хэвлийн өвдөлт эсвэл цус алдалт зэрэг маргааш хүртэл хүлээх боломжгүй өөрчлөлт гарвал эмнэлгээс өгсөн утсаар шууд мэдэгдэх нь аюулгүй.
Үзлэгийн хугацаа богино бол гурван асуултад багтааж болно: одоогийн үе шатны аль хэсэг нь баталгаажсан, юуг нэмж шалгах шаардлагатай вэ; эмчилгээний бүтэн төлөвлөгөө ямар бөгөөд өнөөдөр хаана байна вэ; энэ эмчилгээ дууссаны дараах алхмыг хэзээ, ямар шинжилгээгээр шийдэх вэ. Тодорхой тоог мэдэхээс илүү өөрсдөө одоо хаана зогсож байгаагаа мэдэх нь хүлээх хугацааг илүү тэвчихүйц болгодог.
Энэ нийтлэл нь зөвхөн ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Үе шат, эмчилгээний хуваарь, циклийг тоолох арга нь өвчтөн бүрийн байдал, эмчилгээний төлөвлөгөөнөөс хамаарч өөр байдаг тул шийдвэрээ эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.