Хими эмчилгээ (chemotherapy) эхэлсний дараа шөнөжин нойр хүрэхгүй өнгөрөх нь гэр бүлийнхний бодож байгаагаас хамаагүй түгээмэл тохиолддог. Нэг ортой тайван өрөөнд, зөвхөн хаалга онгойж хаагдах чимээнээс болж шөнөжин сэрүүн хэвтсэн бол энэ нь зан ааш, тэвчээрийн асуудал биш — бие, орчин, сэтгэл гурав зэрэг нойрыг саатуулж байгаагийн шинж юм. Асран хамгаалагчид ихэвчлэн нэг зэрэг хоёр зүйлд санаа зовдог: ийм байдалтай эмчилгээгээ үргэлжлүүлж чадах уу, мөн шинээр бичүүлсэн нойрны эм хамаарал (dependence) үүсгэх үү гэсэн асуулт. Эдгээр нь өөр өөр асуулт тул тусад нь авч үзвэл ойлгомжтой болно.
Эхлээд биеийн шалтгаан. Дотор муухайрахаас сэргийлж хими эмчилгээний хамт өгдөг стероид (steroid, жишээ нь dexamethasone) нь сэргээх нөлөөтэй тул тарилгын дараах нэг хоёр хоногт нүд нээлттэй хэвтэх нь элбэг. Судсаар их шингэн авснаас шөнө байнга бие засах шаардлага гарна. Дотор муухайрах, гэдэс өвдөх, амны салст өвдөх, булчин өвдөх, гар хөл бадайрах зэрэг шинж нэмэгдвэл нойр улам гүехэн болно. Стероид болон сэргээх нөлөөтэй эмийг оройн цагт биш, өглөө уухаар цагийг нь өөрчлөх боломжтой эсэхийг эмчээсээ асуух нь зүйтэй.
Дараа нь орчны шалтгаан. Эмнэлэг шөнөдөө ч бүрэн харанхуй болдоггүй, коридорын алхааны чимээ, сувилахуйн эргэлт, төхөөрөмжийн дуу үргэлжилнэ. Өдөр орондоо удаан хэвтэж, богино нойр олон удаа авбал шөнийн нойрны хэмжээ тэр хэмжээгээр багасна. Тиймээс гэртээ харьсны дараа хамаагүй сайн унтдаг хүн олон бий. Эмнэлгээс гарсан шийдвэрээ буруутгахаас илүү, дассан орон нь ч эдгэрэлтийн нэг хэсэг гэж үзэж болно.
Эцэст нь сэтгэлийн шалтгаан. Хорт хавдрын оношилгоо, эмчилгээ өөрөө биеийг байнгын сэрэмжтэй байдалд байлгадаг бөгөөд урьд нь ч санаа зовохоороо нойр муутай байсан хүнд энэ нь илүү тод илэрдэг. Ийм нойргүйдэл (insomnia) нь хүсэл зориг дутсанаас биш, бие нь сэрэмжээ тайлж чадахгүй хэт өдөөгдсөн байдал юм.
Түгшүүрийн болон нойрны эмний талаарх санаа зовниход үндэслэлгүй биш. Бензодиазепин (benzodiazepine) төрлийн болон zolpidem зэрэг эмийг шөнө бүр удаан хугацаагаар хэрэглэвэл дасал, хамаарал үүсэж болно; ялангуяа өндөр настанд шөнө унах, өдөр нойрмоглох, ой тогтоолт муудах, дэмийрэл (delirium) үүсэх эрсдэл нэмэгддэг. Тиймээс эмч нар ихэвчлэн хамгийн бага тунгаар, тодорхой хугацаанд, эхнээсээ хэзээ бууруулж хэзээ зогсоохоо төлөвлөж бичдэг. Харин үнэхээр эрсдэлтэй нь айснаасаа болж гэнэт зогсоох явдал — эргэх нойргүйдэл, түгшүүр улам ширүүсч, эмний тухай муу дурсамж үлддэг. Тун бууруулах шаардлагатай бол эмчтэйгээ хамт төлөвлөх нь аюулгүй.
Эмийн сангаас чөлөөтэй авдаг нойрны эм заавал илүү аюулгүй байх албагүй. Ийм эмийн олонх нь антигистамин (antihistamine) агуулдаг тул өндөр настанд ам хатах, өтгөн хатах, шээс саатах, ухаан балартах шинж өгч болно; хими эмчилгээний үед элэг, бөөрний үйл ажиллагаа болон эмийн харилцан үйлчлэлийг мөн харах шаардлагатай. Юу ч уусан эмчилгээний баг таны бүх эмийн жагсаалтыг харж байх нь дээр.
Эмээс гадна хийж болох зүйл бий. Нойргүйдлийн эмчилгээнд нотолгоо хамгийн сайн хуримтлагдсан арга бол нойргүйдлийн танин мэдэхүйн зан үйлийн эмчилгээ (CBT-I). Гол зарчим нь энгийн: хэдэн цагт унтсанаас үл хамааран босох цагаа тогтмол барих; өдрийн нойрыг үдээс хойш эрт, 20–30 минутаас хэтрүүлэхгүй байх; орыг зөвхөн унтахад ашиглаж, 20 минут орчим нойр хүрэхгүй бол түр босч, нойрмоглох үедээ дахин хэвтэх; өдөр гэрэлд гарч, бие нь зөвшөөрөх хэмжээгээр хөдөлгөөн хийх; оройн кофеин, хэт их хоол, дэлгэц харах хугацааг багасгах. Эмнэлгийн өрөөнд чихэвч, нүдний бүтээлэг, бүдэг шууд бус гэрэлтүүлэг гэнэтийн их тус болдог.
Сэтгэцийн эмчид үзүүлэхийг санал болгоход өвчтөн олонтаа тийм хэмжээнд хүрээгүй гэж татгалздаг. Ийм үед сэтгэлийн өвчин гэхээс илүү хими эмчилгээгээ эцэст нь хүргэхийн тулд нойр, тэсвэрээ удирдах үзлэг гэж тайлбарлавал хүлээж авахад хялбар болдог. Олон онкологийн төвд хавдрын өвчтний нойргүйдэл, түгшүүрийг хамт хардаг сэтгэц-онкологи (psycho-oncology) буюу паллиатив тусламжийн баг байдаг тул дараагийн үзлэгээр эмчээсээ хүсэлт гаргаж болно.
Дараагийн үзлэгт очихдоо дараах зүйлийг тэмдэглэж очвол ярилцлага хурдан болно: хэзээнээс унтахаа больсон, өдөрт нийт хэдэн цаг унтдаг, өдрийн нойр хэр удаан, шөнө юунаас болж сэрдэг (өвдөлт, бие засах, амьсгаадах, түгшүүр аль нь вэ), одоо ууж буй эмийн нэр, тун, хими эмчилгээний мөчлөгийн аль өдрүүдэд илүү хүндэрдэг. Хэдхэн өдрийн энгийн нойрны тэмдэглэл ч чухал мэдээлэл болно.
Гэхдээ дараах тохиолдолд дараагийн үзлэгийг хүлээхгүйгээр эмчилгээний багтайгаа холбогдох нь зөв: өдөр шөнө бүрэн орвонгоороо эргэж, хий юм харах, яриа ойлголцохгүй, тайван бус болох (дэмийрлийн сэжиг); амьсгаадаад хэвтэж чадахгүй болох; өдөр ч сэрээхэд хэцүү болтлоо сульдах; халуурах эсвэл хүчтэй өвдөлт дагалдах; амьдрахыг хүсэхгүй байна гэсэн үг хэлэх.
Хэдэн шөнө унтаагүй нь өөрөө хими эмчилгээг бүтэлгүйтүүлдэггүй. Гэвч нойр дутагдал нь ядаргаа, хоолны дуршил, өвдөлтийн мэдрэмж, сэтгэл санаанд нөлөөлж эмчилгээг тэсвэрлэх нөөцийг барагдуулдаг тул тэвчих зүйл биш, эмчилгээний нэг хэсэг болгон удирдах шинж тэмдэг гэж үзэх нь зөв. Үзлэг хоорондын ажиглалтаа дамжуулах нь ихэнхдээ эмчид тохируулга хийхэд хангалттай мэдээлэл өгдөг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Нойрны болон түгшүүрийн эмийг эхлэх, тунг бууруулах, зогсоох аливаа шийдвэрийг заавал эмчилгээ хийж буй эмчтэйгээ зөвлөлдөж гаргана уу.