Хайртай хүнээ алдсаны дараа гэр бүлийнхэн нас баралтын гэрчилгээ (death certificate) дээрх нас барсан шалтгааныг уншаад эргэлзэх нь бий. Хэн нэгэн олон жил хорт хавдартай (cancer) тэмцсэн атлаа 'шууд шалтгаан (immediate cause)' гэсэн мөрөнд зүрх, уушги, халдвар зэрэг өөр өвчин бичигдсэн байдаг. Энэ нийтлэл нь нас баралтын гэрчилгээ нас барсан шалтгааныг хэрхэн тэмдэглэдгийг энгийн хэлээр тайлбарлах зорилготой.
Нас баралтын гэрчилгээ дээр шалтгааныг ихэвчлэн хэд хэдэн мөрөнд бичдэг. Хамгийн дээд мөрөнд амьсгал тасалсан эцсийн байдал буюу шууд шалтгаан (immediate cause) бичигдэнэ. Доод мөрүүдэд түүнийг үүсгэсэн өмнөх өвчнүүд буюу суурь шалтгаан (antecedent cause) цаг хугацааны эсрэг дарааллаар бичигдэнэ. Өөрөөр хэлбэл гэрчилгээ нь 'эцсийн түлхэц юу байсан' болон 'тэр гинжин хэлхээг юу эхлүүлсэн' гэдгийг тусад нь тэмдэглэхээр зохион байгуулагдсан байдаг.
Хорт хавдартай хүмүүст шууд шалтгаан нь хавдар өөрөө биш байх нь ховор биш. Хавдар бие даяар тархахад биеийн тэнхээ, эрхтний үйл ажиллагаа хамт суларч, эцэст нь зүрхний хямрал (myocardial infarction, arrhythmia), уушгины асуудал (respiratory failure, pneumonia), бөөрний дутагдал (kidney failure), эсвэл бие даяарх халдвар (infection) эцсийн мөчийг шууд түргэсгэх нь элбэг. Ийм үед тэр эцсийн үйл явдал дээд мөрөнд, түүний суурь болсон хавдар нь доор суурь шалтгаан болж бичигдэнэ. Дээд мөрөнд зүрх, уушги бичигдсэн нь хавдар алга болсон эсвэл хамааралгүй болсон гэсэн үг биш юм.
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO) болон Өвчний олон улсын ангилал (ICD) нь энэ гинжин хэлхээний хамгийн эхний холбоос буюу бүх зүйлийг эхлүүлсэн өвчнийг 'суурь шалтгаан (underlying cause of death)' гэж үздэг. Статистик, нийтийн эрүүл мэндэд нас барсан шалтгааныг тоолохдоо ихэвчлэн эцсийн шууд шалтгааныг биш харин энэ суурь шалтгааныг үндэслэдэг. Тиймээс анагаах ухааны хувьд 'шууд шалтгаан нь зүрх байсан ч суурь шалтгаан нь хавдар' гэж хэлэх нь хоорондоо зөрчилддөггүй.
Хэрэв бичигдсэн зүйл өвчний бодит явцтай тохирохгүй мэт санагдвал гэрчилгээ олгосон эмнэлгээс ямар үндэслэлээр тэгж бичсэнийг тайлбарлуулж, шаардлагатай бол засах буюу дахин олгох журам байгаа эсэхийг лавлаж болно. Гэхдээ бичвэрийн үг захиргаа, даатгалын үйл явцад хэрхэн тайлбарлагддаг нь анагаах ухааны хүрээнээс гадуур тул тэр асуудлыг холбогдох байгууллага эсвэл мэргэжлийн зөвлөхөөс тусад нь лавлах нь зүйтэй.
Хайртай хүнээ алдсаны дараахан ийм цаасан ажилтай тулгарах нь маш ядаргаатай. Асуултаа тэмдэглэж аваад нэг дор асуух, ганцаараа даахад хэцүү бол эмнэлгийн нийгмийн ажилтан эсвэл гэр бүлийнхнээсээ тусламж эрэх нь тус болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд тодорхой өвчтөний эмчилгээ, хувь хүний нөхцөл байдлын талаарх шийдвэрийг орлохгүй. Бодит нас баралтын гэрчилгээ болон холбогдох журмын талаар гэрчилгээ олгосон эмч, хариуцсан байгууллагатай шууд зөвлөлдөнө үү.