Гэр бүлийн гишүүн хорт хавдрын (cancer) оноштой болоход асран халамжлагчийн эхэнд төрдөг асуулт нь ихэвчлэн "яагаад яг бидэнд?" гэсэн байдаг. Тэр асуулт удалгүй "миний буруу байсан болов уу?" болж хувирдаг. Өөрийн хийж өгсөн хоол, давсархаг шөл, шарсан мах, хүнд үеийн стресс, эмнэлэгт үзүүлэх санааг хожуу хэлсэн зэрэг бүхнийг эргэн санадаг. Энэ бол ер бусын хариу үйлдэл биш — гэнэтийн цохилтын дараа шалтгааныг олж, хяналтаа эргүүлэн авах гэсэн хүний төрөлх хандлага юм.
Гэвч анагаах ухааны үүднээс хорт хавдрын эхлэлийг нэг хүний нэг алдаагаар тайлбарлах боломжгүй. Хорт хавдар нь эс хуваагдах явцад генд үүсэх гэмтэл олон жилийн туршид давхарлан хуримтлагдаж үүсдэг. Бидний бие өдөр бүр асар олон шинэ эс үүсгэдэг бөгөөд тэрхүү хуулбарлах явцад ямар ч тодорхой шалтгаангүйгээр алдаа гарч болно. Ихэнх нь тэр дороо засагддаг эсвэл эс өөрөө устдаг ч, ховор тохиолдолд заслыг давсан мутаци үлдэж, дээр нь өөр өөрчлөлт нэмэгдсээр эцэстээ хяналтаас гарсан эсийн бүлэг ургадаг. Тодорхой удамшлын түүх буюу тусгай шалтгаангүйгээр үүссэн ийм өөрчлөлтийг спорадик мутаци (sporadic mutation) гэж нэрлэдэг бөгөөд хорт хавдрын нэлээд хэсэг нь үүнд хамаарна. Нас ахих тусам хорт хавдар олширдгийн учир нь эсийн хуваагдлын тоо, хугацаа тэр хэрээр хуримтлагддагт оршино.
"Эрсдэлт хүчин зүйл (risk factor)" ба "шалтгаан (cause)" хоёрыг мөн ялган үзэх хэрэгтэй. Тамхи татах, хэт их архи хэрэглэх, таргалалт, хөдөлгөөний хомсдол, боловсруулсан мах их идэх зэрэг нь популяцийн хэмжээнд хорт хавдар үүсэх магадлалыг статистикийн хувьд нэмэгдүүлдэг. Гэхдээ энэ бол магадлалын асуудал тул ижил зуршилтай хүмүүсийн зарим нь өвчилж, олонх нь өвчилдөггүй. Эсрэгээрээ тамхи огт татаж байгаагүй, хоолоо цэгцтэй иддэг байсан хүнд ч хорт хавдар тохиолддог. Иймд тодорхой нэг хүний хавдрыг "яг үүнээс болсон" гэж заахад эмч нар ч хүндрэлтэй байдаг.
Стрессийн талаарх ташаа ойлголт бас өөрийгөө буруутгах шалтгаан болдог. Удаан үргэлжилсэн стресс нойр, хооллолт, архи, тамхины зуршилд нөлөөлдөг нь үнэн ч, сэтгэлийн зовуурь шууд хорт хавдар үүсгэдэг гэж дүгнэх хангалттай нотолгоо одоогоор тодорхойгүй. Өнгөрсөн хэрүүл, хүнд үеийг санаж "тэр явдлаас болсон" гэж холбох нь ихэнхдээ баримтаас илүү гэм буруугийн мэдрэмжийн зохиосон түүх байдаг.
Мэдээж удамшлын нөлөө байдаг тохиолдол ч бий. Тодорхой генийн өөрчлөлт удамшин эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг удамшлын хорт хавдар (hereditary cancer) нь нийт тохиолдлын нэг хэсгийг эзэлдэг бөгөөд залуу насанд илрэх, хэд хэдэн үеийн удамшлын түүхтэй байх, нэг хүнд хэд хэдэн анхдагч хавдар илрэх зэрэг тохиолдолд сэжиглэж болно. Ийм үед өөрийгөө буруутгахын оронд генетикийн зөвлөгөө (genetic counseling), шинжилгээний талаар эмчлэгч багтайгаа зөвлөлдөх нь илүү тустай. Энэ нь хэний буруу болохыг тогтоохын тулд бус, гэр бүлийн бусад гишүүдийн урьдчилан илрүүлэх төлөвлөгөө гаргахад хэрэгтэй мэдээлэл юм.
Өөрийгөө буруутгах сэтгэл удаан үргэлжилбэл халамж өөрөө ч тогтворгүй болдог. Гэм буруугийн мэдрэмж хүчтэй байх тусам хоолны дэглэмийг хэт хатуу хянах, батлагдаагүй аргад найдах, өчүүхэн шийдвэрт хэт мэдрэг хандах нь амархан. Харин өвчтөн нь "би гэр бүлээ зовоож байна" гэсэн дарамтыг үүрдэг. Өнгөрсөн зүйлээс шалтгаан хайхын оронд одоо өөрчилж чадах зүйл рүү анхаарлаа шилжүүлэх нь хоёуланд нь илүү дээр: эмчилгээний хуваарь, эмээ алдалгүй биелүүлэх, биеийн байдалдаа тохирсон хөдөлгөөнийг багаар үргэлжлүүлэх, тамхинаас гарах, архинаас хязгаарлах, товлосон хяналтын шинжилгээнд хамрагдах, мөн асран халамжлагч өөрийнхөө нойр, хоолоо тогтмолжуулах явдал энэ тоонд орно.
"Яагаад яг бидэнд?" гэсэн асуултад сэтгэл ханамжтай хариулт байдаггүй нь өөрөө хүнд зүйл. Хэрэв энэ мэдрэмж хэдэн долоо хоногоос удаан үргэлжилж, нойрыг чинь хулжаах, өдрийн ихэнх цагийг харамслаар дүүргэх юм бол ганцаараа тэвчихийн оронд тусламж авах нь зүйтэй. Олон эмнэлэгт өвчтөн болон гэр бүлд зориулсан сэтгэл зүйн зөвлөгөө, нийгмийн ажилтны үйлчилгээ байдаг бөгөөд ижил байдалтай асран халамжлагчдын дэмжлэгийн бүлэг ч тус болдог.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг орлохгүй. Өвчтөн бүрийн байдал, эмчилгээний төлөвлөгөө, удамшлын түүхэд тулгуурласан шинжилгээний шаардлага өөр өөр байдаг тул заавал эмчлэгч эмчтэйгээ зөвлөлдөнө үү.