Хавдрын эмийн эмчилгээ (chemotherapy) үргэлжилж байх явцад стомын уут, шээс, бөөлжис гэсэн хэд хэдэн газраас нэгэн зэрэг цус харагдаж, яг тэр өдрөө эмчээс элэгний үйл ажиллагаа (liver function) буурсан тухай тайлбар сонсох тохиолдол байдаг. Хэд хэдэн байрлалаас зэрэг цус гарч байгаа нь ихэвчлэн нэг шалтгаантай биш, өөр өөр механизм давхцсан байдал юм. Аль механизм хэр их нөлөөлж байгааг ялган ойлгосон бол дараагийн цусны шинжилгээ, дүрс оношилгооны тайлбарыг сонсохдоо юу асуухаа хамаагүй тодорхой мэддэг болно.
Элэг нь цус тогтооход шаардлагатай бүлэгнэлтийн хүчин зүйлүүдийн (clotting factors) нэлээд хэсгийг үйлдвэрлэдэг эрхтэн. Элэг ажлаа гүйцэтгэж чадахгүй болоход эдгээр хүчин зүйл багасч, энэ нь протромбины хугацаа (PT), олон улсын нормчилсон харьцаа (INR) зэрэг үзүүлэлтээр илэрдэг. Мөн ижил шалтгаанаар альбумин (albumin) буурвал шингэн судасны гадна гарч хэвлийн ус (ascites) амархан хуримтлагдаж, билирубин (bilirubin) нэмэгдвэл нүд, арьс шарлах шарлалт (jaundice) илэрдэг. Цус алдалт, хэвлийн ус, шарлалт нь тусдаа шинж мэт харагдавч нэг үндэстэй байж болно.
Нэгдүгээр салаа нь биеийн ерөнхий цус тогтоох чадвар юм. Бүлэгнэлтийн хүчин зүйлийн дутагдлаас гадна хавдрын эм өөрөө ялтас (platelet) буулгаж болох ба дэлүү томорсон тохиолдолд ялтас илүү хурдан зарцуулагддаг. Энэ салаа давамгайлж байвал цус нэг газраас биш, буйл, хамар, тарианы зүүний байрлал зэрэг олон газраас бага багаар гарч, хөхрөлт амархан үүсэж, дарж байхад ч удаан тогтдоггүй хандлагатай байдаг.
Хоёрдугаар салаа нь орон нутгийн голомт. Стомын эргэн тойрны өргөссөн судас, ходоод, арван хоёр нугалаа гэдэсний шарх, эригдэл, хавдрын гадаргуу, давсаг болон шээсний замын цочрол зэрэг тодорхой байрлалд шалтгаан оршиж байгаа тохиолдол. Ийм үед цус алдаж буй хэсэг харьцангуй нэг газарт нарийсч, дурангийн болон дүрс оношилгооны шинжилгээгээр илрүүлэх боломж өндөр. Ерөнхий бүлэгнэлтийн асуудал, орон нутгийн голомт хоёр давхацвал жижиг голомтоос ч их хэмжээний цус алдаж болно.
Гуравдугаар салаа нь эм болон сүүлийн үед хийлгэсэн процедур. Ялтасын эсрэг эм, цус шингэлэх эм, үрэвслийн эсрэг өвчин намдаах эм, стероид зэрэг нь цус алдах хандлагад нөлөөлж болох ба хавдрын эм хоол боловсруулах замын салст бүрхэвчийг сулруулж болно. Дурангийн бэлтгэлийн бургуй, гэдэс цэвэрлэгээ, гуурс тавих процедур, хэд хоног үргэлжилсэн өлсгөлөн зэрэг давхацвал шингэн алдалт, тамир тэнхээ мохох нь нэмэгдэж, биеийн байдал бодит байдлаас илүү муу харагдаж мэднэ. Тиймээс сүүлийн долоо хоногт хийлгэсэн процедурын хуваарь, уусан болон зогсоосон эмийн жагсаалт нь эмчийн үзлэгт чухал мэдээлэл болдог.
Дөрөвдүгээр салаа нь хэвлийн ус ба биеийн жин. Гуурсаар хэвлийн ус авахад хэдхэн хоногийн дотор жин хэдэн килограммаар буурч болох ч энэ нь эд турсан хэрэг биш, хэвлийн доторх шингэн гарсны үр дүн юм. Эсрэгээрээ нэг удаад их хэмжээгээр авбал даралт унах, бөөрөнд ачаалал өгөх эрсдэлтэй тул авах хэмжээ, хурд, альбумин нөхөх эсэхийг эмчийн баг биеийн байдлыг харгалзан тохируулдаг. Зөвхөн жингийн тоогоор шим тэжээлийн байдлыг дүгнэхэд хэцүү байдгийн шалтгаан ч энэ.
Эмийн эмчилгээг үргэлжлүүлэх эсэхийг ихэвчлэн элэгний үзүүлэлт болон биеийн ерөнхий байдлыг хамтад нь харж шийддэг. Эм тус бүрд билирубин, элэгний ферментийн түвшнээс хамааран тунг бууруулах, хуваарийг хойшлуулах босго өөр байдаг ба зарим эм нь биед задран боловсрогдох замынхаа улмаас элэгний үйл ажиллагаанд илүү мэдрэг. Тиймээс нэр нь ижил эмчилгээний схем хэрэглэж байсан ч хүн бүрийн тун бууралт, завсарын хугацаа өөр байж болно.
Дараах тохиолдолд дараагийн товлосон үзлэгийг хүлээхгүйгээр эмчдээ шууд холбогдох, эсвэл яаралтай тусламжийн тасагт хандахыг бодох нь илүү аюулгүй. Час улаан цус эсвэл кофены шавар мэт зүйл бөөлжих; хар өнгийн өтгөн, эсвэл их хэмжээний цустай өтгөн гарах; дарж байхад тогтохгүй цус алдалт; толгой эргэж, хүйтэн хөлс гарч, судас хурдан цохилох; шээсний хэмжээ мэдэгдэхүйц багасах; халуурах эсвэл гэдэс өвдөх; хэл ярианы өөрчлөлт, нойрноос сайн сэрэхгүй байх зэрэг ухаан санааны байдал өөрчлөгдөх.
Дараагийн цусны шинжилгээний хариу сонсохоос өмнө дараах дарааллаар эмхэлж бэлдэх нь тустай. Нэгдүгээрт, цус алдсан байрлал, огноо, цаг, ойролцоо хэмжээг тэмдэглэж, боломжтой бол зураг үлдээх. Хоёрдугаарт, сүүлийн долоо хоногт хийлгэсэн процедур, эхэлсэн болон зогсоосон эмийг нэг хуудсанд нэгтгэх. Гуравдугаарт, өдөр тутмын жин, гуурсаар гарсан шингэний хэмжээ, шээсний хэмжээ, хоолны хэмжээг хүснэгтээр тэмдэглэх. Дөрөвдүгээрт, үзлэгээр асуух зүйлээ урьдчилан бичих: ялтас, PT ба INR, билирубин, альбумин, бөөрний үзүүлэлтийн явц; дараагийн эмчилгээний хуваарь болон тун тохируулах эсэх; өлсгөлөн үргэлжилбэл шим тэжээлийг хэрхэн дэмжих; мөн яаралтай тусламжид хандах тодорхой босго.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тухайн хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, шинжилгээний хариуг тайлбарлах, эмчилгээний чиглэлийг сонгох нь хүн бүрд өөр байдаг тул заавал эмчлэгч эмч, эмнэлгийн багтайгаа зөвлөлдөнө үү.