Шулуун гэдэсний хорт хавдар (rectal cancer) оношлогдож, мэс заслын өдөр товлогдсоны дараа өвчтөний толгойд үлдэх асуулт нь ихэнхдээ үе шат (stage) буюу хими эмчилгээний төлөвлөгөө биш, харин 'яагаад робот вэ', 'ийм том хавдар яаж гарч ирэх вэ' гэсэн маш тодорхой зүйлс байдаг. Эмчийн тайлбар богино өнгөрдөг ч өвчтөнд энэ нэг үг эдгэрэлт, үр дүнг бүхэлд нь шийдэж байгаа мэт санагддаг.
Эхлээд нэг зүйлийг тодруулъя: хэвлийд нэвтрэх арга өөрчлөгдсөн ч мэс засал баримтлах ёстой онкологийн зарчим өөрчлөгддөггүй. Шулуун гэдсийг хүрээлсэн өөх, тунгалгийн эдийг бүрхүүлтэй нь бүтнээр авах (total mesorectal excision, TME), голомтын дээд, доод захаас хангалттай зайтай тайрах, тогтоосон хүрээний тунгалгийн зангилаа (lymph node)-г хамт авах нь нээлттэй (open), лапароскоп (laparoscopic), робот (robotic) аль ч аргад ижил зорилт хэвээр байна. Хандлага гэдэг нь зорилгодоо хүрэх 'багаж'-ийн ялгаа юм.
Тэгвэл багаж юугаар шийдэгддэг вэ. Ерөнхийдөө: хавдрын байрлал, ялангуяа шулуун гэдэсний гадна хүрээнээс хэдэн сантиметрт байгаа; аарцгийн өргөн, гүн, биеийн бүтэц зэрэг харах талбар, багажийн өнцгийг хязгаарладаг анатомийн нөхцөл; хавдрын хэмжээ, хөрш эрхтэн, фасци руу тархсан байдал; өмнөх хэвлийн мэс заслаас үүссэн наалдац (adhesion) болон дагалдах өвчин; мөн мэс заслын багийн туршлага, тоног төхөөрөмжийн боломж. Нарийн гүн аарцагт шулуун багаж хүрэхэд хэцүү доод хэсэгт үе нугалдаг багаж, томруулсан гурван хэмжээст дүрс тустай гэж үздэг бол эсрэгээр маш том хавдар, хүнд наалдацтай үед мэдрэх боломжтой, шуурхай хариу үйлдэл хийх арга илүү гэж үздэг. Аль нь 'үргэлж дээр' гэхээсээ илүү энэ аарцаг, энэ хавдарт юу тохирох вэ гэдэг асуудал.
'Том хавдар яаж гарах вэ' гэдгийн хариу нь энгийн. Бага түвшний түрэмгий (minimally invasive) мэс засалд ч тайрсан гэдэс, хавдрыг бүтнээр нь биеэс гаргах шаардлагатай тул сорьц гаргах тусгай зүслэг хийх эсвэл байгаа портын нүхийг өргөсгөж ашигладаг. Хавдар том бол тэр нүх арай том болж болох ба энэ нь эхнээсээ төлөвлөгөөнд багтсан алхам юм. Орох нүх жижиг байлаа гээд гарах зам нь жижиг байх албагүй.
Мэс заслын явцад арга өөрчлөгдөх тохиолдол бий. Харах талбар хангалтгүй, эсвэл цус алдалт, наалдац, хүлээснээс илүү өргөн тархалт илэрвэл лапароскоп эсвэл нээлттэй арга руу шилжинэ (conversion). Энэ нь бүтэлгүйтэл биш, аюулгүй байдал болон бүрэн тайралтыг эрхэмлэсэн шийдвэр бөгөөд иймээс зөвшөөрлийн хуудсанд ихэвчлэн урьдчилан бичигдсэн байдаг.
Мэс заслыг эхэлж хийх үү, эсвэл хими, туяа эмчилгээг (chemoradiotherapy) түрүүлж хийх үү гэдэг нь өөр тэнхлэг. Энэ шийдвэрт голчлон аарцгийн MRI-д илэрсэн нэвчилтийн гүн, төлөвлөсөн тайралтын захаас хүртэлх зай, тунгалгийн зангилаа болон судасны нэвчилтийн шинж, мөн хошногоноос хол ойрын зай ашиглагдана. Хошногонд ойр доод хэсгийн хавдарт хэмжээг багасгаж хаалт булчинг хадгалах, орон нутгийн эргэн үүсэлтийн эрсдэлийг бууруулах зорилгоор урьдчилсан эмчилгээг эхлүүлэх нь түгээмэл. Харин дээд хэсэг буюу шулуун гэдэс, сигмойдын зааг орчимд мэс заслыг түрүүлж хийгээд эмгэг судлалын хариуг (pathology) хараад нэмэлт хими эмчилгээг шийдэх арга ч сонгогддог.
'Томорсон тунгалгийн зангилаа хэд байна' гэсэн үг нь үе шат тогтоогдсон гэсэн үг биш. Дүрс оношилгоонд томорсон зангилаа нь тархалт байж болох ч үрэвсэл, хариу урвалын өөрчлөлт ч байж болно. Тиймээс мэс заслын өмнөх үнэлгээг эмнэлзүйн үе шат (clinical stage, cTNM) гэж нэрлэдэг бол жинхэнэ үе шат нь авсан эдийг микроскопоор шинжилсэн эмгэг судлалын үе шат (pathologic stage, pTNM)-аар тогтоогддог. Мөн III ба IV үе шатыг ялгах шалгуур нь зангилааны тоо биш, харин элэг, уушиг, хэвлийн хальс зэрэг алс эрхтэн рүү тархсан эсэх (distant metastasis) юм. Аарцаг доторх зангилаа байрлалаасаа хамаарч өөр ангилалд орж болох тул хариуг гартаа авахдаа тухайн тоо аль баганад бичигдсэнийг хамт тодруулах нь зүйтэй.
Зөвшөөрлийн хуудсанд гарын үсэг зурахаас өмнө тодруулах дараалал: тайрах хүрээ ба холболтын (anastomosis) байрлал; түр зуурын гэдэсний цорgo (stoma) хэрэгтэй болох магадлал ба хийсэн тохиолдолд буцаах ойролцоо хугацаа; арга шилжих магадлал ба түүний шалгуур; шээс, бэлгийн үйл ажиллагаанд оролцох мэдрэлийг хадгалах төлөвлөгөө; мэс заслын дараах өвдөлт намдаах арга; эмгэг судлалын хариу гарах хугацаа ба нэмэлт эмчилгээг шийдэх хуваарь. Хэрэв цорго хийх магадлалтай бол мэс заслын өмнө мэргэшсэн сувилагчаар хэвлий дээрх байрлалыг тэмдэглүүлэх нь хожмын арчилгаанд тустай.
Мэс заслын өмнөх бэлтгэл тансаг байх шаардлагагүй. Тамхи, архинаас татгалзах, өдөрт хэдэн удаа алхах, гүнзгий амьсгалын дасгал хийх, хэрэглэж буй эмийн (ялангуяа цус шингэлэх эм, чихрийн шижингийн эм, хүнсний нэмэлт) жагсаалт бэлтгэх, цус багадалт болон шим тэжээлийн байдлыг шалгах нь эдгэрэлтэд бодитой нөлөөлдөг. Мэс заслын дараа хэсэг хугацаанд бие засах хэвшил өөрчлөгдөж болно (олон удаа явах, яаралтай мэдрэмж, бүрэн хоосорсонгүй гэсэн мэдрэмж). Энэ нь ихэвчлэн цаг хугацаа өнгөрөх тусам намждаг ч явц хүн бүрд өөр байдаг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Бодит мэс заслын арга, эмчилгээний дараалал нь дүрс оношилгоо, эд эсийн шинжилгээний хариу, биеийн ерөнхий байдлаас хамаарч өөр байх тул эмчлэгч эмч нартайгаа заавал зөвлөлдөж шийдвэрээ гаргана уу.