Өндгөвч (ovary) буюу хэвлийн хальсанд (peritoneum) хавдрын голомт илэрсэн үед эмч нарын хамгийн түрүүнд салгаж үздэг тэнхлэг бол "энэ нь өндгөвчнөөс үүссэн анхдагч хавдар (primary ovarian cancer) уу, эсвэл өөр эрхтний хавдраас тархсан үсэрхийлэл (metastasis) үү" гэдэг асуулт юм. Хөхний хорт хавдрын (breast cancer) эмчилгээ хийлгэсэн буюу хийлгэж байгаа хүнд эмэгтэйчүүдийн эрхтэн болон хэвлийн хальсанд голомт олдвол, хоёр боломжийг зэрэг нээлттэй үлдээж шинжилгээ, мэс заслын төлөвлөгөөг боловсруулдаг. Гаднаас нь харахад ижилхэн лапароскопийн (laparoscopy) мэс засал ч эд эсийн хариу юуг заахаас хамаарч зорилго, хамрах хүрээ нь өөр байж болно.
Анхдагч өндгөвчний хавдрын үед нүдэнд харагдах хавдрыг аль болох ихээр авах хавдар багасгах хагалгаа (debulking surgery) нь эмчилгээний нэг тэнхлэг болдог бөгөөд үлдсэн голомтын хэмжээ цаашдын явцтай холбоотой гэж үздэг. Харин хөхний хорт хавдар өндгөвч, хэвлийн хальс руу тархсан үсэрхийлэлт хэлбэрт (metastatic breast cancer) бүх биед үйлчлэх эмийн эмчилгээ — химийн эмчилгээ (chemotherapy), дааврын эмчилгээ (endocrine therapy), онилсон эмчилгээ (targeted therapy) — гол байр эзэлж, мэс засал нь эд эс авах буюу хэвлийн хөндийн шингэн хуримтлал (ascites), гэдэсний түгжрэл зэрэг шинж тэмдгийг хөнгөвчлөх хязгаарлагдмал зорилгоор авч үзэгддэг. "Зөвхөн биопси хийгээд зогсох уу, эсвэл хавдрыг авчихаад гарах уу" гэсэн асуулт яг эндээс гардаг.
Хариулт хэзээ гарах вэ гэдэг нь бас чухал. Мэс заслын үеэр хийдэг хөлдөөсөн зүсмэлийн шинжилгээ (frozen section) 30 минутаас нэг цагийн дотор хариу өгдөг ба хорт эсэх, ерөнхий шинж чанарыг хурдан харахад давуу талтай боловч "аль эрхтнээс үүссэн хавдар вэ" гэдгийг тогтооход хязгаарлагдмал. Үүслийг ялгахад эцсийн эмгэг судлалын хариу болон дархлаа-эдийн химийн будалт (immunohistochemistry) хамт ашиглагддаг бөгөөд энэ хариу ихэвчлэн 1-2 долоо хоног шаарддаг. Хөхний хорт хавдрын дэд төрөл болох нэвчдэст дэлбэнгийн хавдар (invasive lobular carcinoma) нь хэвлийн хальс, эмэгтэйчүүдийн эрхтэн рүү тархах хандлагатай гэж мэдэгддэг тул ялган оношилгоонд хамт авч үздэг. Ходоод, гэдэснээс өндгөвч рүү тархсан тохиолдлыг тусад нь нэрлэсэн нэр (Krukenberg tumor) байдаг нь тархалтын чиглэл нэг биш гэдгийг харуулна.
Хэр хэмжээний эд эс авах нь дараагийн эмчилгээнд бас нөлөөлнө. Үсэрхийлсэн голомтын дааврын хүлээн авагч (ER/PR) болон HER2-ийн байдал анхны хөхний голомтоос өөр гарах тохиолдол байдаг (receptor discordance) тул үсэрхийлэл батлагдвал дахин шалгахыг зөвлөдөг ба шаардлагатай бол генийн шинжилгээ, BRCA удамшлын шинжилгээг хэлэлцэж болно. Дээж бага бол дараа нь дахин авах шаардлага гарч мэднэ. Иймд мэс заслын өмнө "ямар шинжилгээг тооцоолж, хэр хэмжээний эд эс авах төлөвлөгөөтэй байгаа" гэдгийг асууж тодруулах нь тустай.
Мэс заслын өрөөнд орохын өмнө эмхэлж авбал зохих дараалал: Нэгд, хувилбар бүрийн төлөвлөгөө. Хөлдөөсөн зүсмэл нь анхдагч өндгөвчний хавдар эсвэл хөхний гаралтай гэж заавал мэс заслын хүрээ хэрхэн өөрчлөгдөх, тэр шийдвэрийг хэн, ямар үндэслэлээр гаргах, мэдээ алдуулалтын үед гэр бүлд холбогдох эсэхийг зөвшөөрлийн тайлбарын үед тодруулна. Хоёрт, бичиг баримтаа нэг хуудсанд цуглуулна: өмнөх хөхний эмгэг судлалын хариу (эдийн төрөл, ER/PR/HER2), онош тавигдсан ба дахилтын огноо, сүүлийн дүрс оношилгоо ба дискүүд, хавдрын маркеруудын явц. Гуравт, шинж тэмдгээ бичнэ — хэвлийн дүүрэлт, шингэн хуримтлал, өтгөний өөрчлөлт, өвдөлт, хоолны дуршил, жин. Дөрөвт, хоёр эмнэлгийн төлөвлөгөөг зөвхөн мэс заслын огноогоор биш, эд эс авахаас эцсийн хариу, эхний бүх биеийн эмчилгээ эхлэх хүртэлх нийт хугацаагаар харьцуулна. Тавд, хөх ба эмэгтэйчүүдийн хавдрын багууд хамтарч хэлэлцдэг олон салбарын хамтарсан үзлэг (multidisciplinary care) боломжтой эсэхийг асууна.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд эмнэлгийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Хийгдэх шинжилгээ, мэс заслын хүрээ, эмчилгээний дараалал нь үе шат, эмгэг судлалын хариу, биеийн ерөнхий байдлаас хамаарч өөр байдаг тул эмчилгээний шийдвэрийг заавал эмчтэйгээ зөвлөлдөж гаргана уу.