Арьсны меланом (melanoma) өвчний эмчилгээ, хяналтын явцад ердийн эрүүл мэндийн үзлэг хийлгэх нь түгээмэл байдаг. Ийнхүү ходоодны дуран (endoscopy) шинжилгээгээр улаан хоолойн салст дээр бараан толбо илэрч, эд авч шинжлүүлэх (biopsy) болоход хариу гарах хүртэлх хэдэн өдөр онцгой урт санагддаг. Ихэнх хүний бодол нэг л асуултад төвлөрдөг: тархалт мөн үү, биш үү. Гэвч эмнэлэгт энэ асуултыг дөрвөн өөр чиглэлээр салгаж тодруулдаг бөгөөд эдгээрийг урьдчилан мэдэж байвал хариу сонсох үедээ юу асуухаа тодорхой ойлгодог.
Нэгдүгээр зам: өөр эрхтнээс тархсан голомт мөн үү. Меланом нь тунгалагийн зангилаа, уушиг, элэг, тархи зэрэг харьцангуй сайн мэдэгддэг байрлалаас гадна хоол боловсруулах замд тархаж болдог. Гэхдээ улаан хоолой нь ходоод, нарийн гэдэстэй харьцуулахад хамаагүй ховор бүртгэгддэг. 'Ховор' гэдэг нь 'байхгүй' гэсэн үг биш бөгөөд зөвхөн дурангийн зурган дээр тулгуурлаж дүгнэлт хийхгүй, эдийн шинжилгээ болон бүх биеийн дүрс оношилгоог хамтад нь уншина гэсэн үг юм.
Хоёрдугаар зам: улаан хоолойд өөрөө үүссэн үү. Улаан хоолойн салстын анхдагч меланом байдаг ч маш ховор. Эмгэг судлаачид салстын хучуур эдийн дотор өөрчлөлттэй меланоцит эс байгаа эсэхийг, мөн одоогийн дээж өмнөх арьсны голомттой хэр төстэй байгааг харна. Аль нь болохоос хамаарч эмчилгээний төлөвлөгөөний эхлэл өөр байдаг тул энэ үнэлгээнд хугацаа шаардагдана.
Гуравдугаар зам: хорт хавдар биш өнгөний өөрчлөлт үү. Улаан хоолой бараан харагдах хоргүй шалтгаанууд бий: меланоцит эсийн хоргүй ихсэлт, өмнөх цус алдалт, үрэвслийн дараах пигмент үлдэгдэл, хоол хүнс, эмийн нөлөө, эсвэл шинжилгээний явцад дарагдсан ул мөр. Зөвхөн өнгөөр нь эдгээрийг ялгах боломжгүй тул эд авч шинжилдэг.
Дөрөвдүгээр зам: одоохондоо баталгаажуулах боломжгүй байдал. Авсан эдийн хэмжээ бага буюу зөвхөн гадаргуугийн хэсэг байвал дүгнэлт хойшлогдож болно. Мөн пигмент багатай (amelanotic) хэлбэр нь нүдэнд бараан харагдахгүй тул амархан алдагддаг. Иймд меланом сэжиглэвэл энгийн будалтаас гадна дархлаа-эд эсийн химийн шинжилгээ (immunohistochemistry), тухайлбал S100, SOX10, HMB-45, Melan-A зэрэг маркеруудыг нэмж шалгадаг.
Эмчилгээ хийж буй эмнэлэг эд авах шинжилгээг давтахыг санал болгох нь өмнөх хариунд итгэхгүй байгаагийн шинж биш. Ижил шалгуур, ижил будалтын багцаар дахин баталгаажуулбал үр дүнг шууд эмчилгээний шийдвэрт ашиглах боломжтой болдог. Хэрэв анхны шинжилгээг өөр эмнэлэгт хийлгэсэн бол дүгнэлтийн хуудсаас гадна парафин блок буюу шилэн дээжийг шилжүүлэх боломжтой эсэхийг урьдчилан асуувал давтан шинжилгээний хугацааг богиносгоход тусална.
Бүх биеийн дүрс оношилгоо өөр асуултад хариулдаг: энэ голомт ганцаараа юу. PET-CT нь идэвхтэй солилцоотой голомтыг өргөн хүрээнд хайдаг ч маш жижиг голомт, мөн үрэвсэл болон биеийн хэвийн шимэгдэлтээс ялгахад хязгаарлагдмал тул CT, MRI-тэй хамт уншдаг. Тархийг ихэвчлэн тусад нь дүрсжүүлж, цусны шинжилгээнд LDH зэрэг үзүүлэлтийг хамт хардаг. Хариу сонсохдоо зөвхөн 'юу харагдсан' гэдгээс гадна 'хаана өөрчлөлт илрээгүй', 'дараагийн шинжилгээ хэзээ' гэдгийг хамт асуувал тустай.
Өмнөх эдийн шинжилгээнд хавдрын эс илэрсэн атлаа хожим авсан манаач тунгалагийн зангилаа (sentinel lymph node)-ны дээжинд илрэхгүй байх нь ховор биш. Оношилгооны зорилгоор хийсэн тайралт эсвэл өмнөх эмчилгээгээр голомт аль хэдийн авагдсан байж болно, эсвэл дээж авсан байрлал, зүслэгийн гүн өөр байсан ч байж болно. Эдгээр бичлэгийг дараагийн шийдвэрт ашигладаг тул шинжилгээний огноо, хийсэн байгууллага, дээжийн дугаар, хариуны товчийг нэг хуудсанд цаг хугацааны дарааллаар бичиж авбал олон тасаг дамжихад тайлбар давтагдахгүй.
Эмчилгээний тэнхлэг ерөнхийдөө 'орон нутгийн хяналт уу, эсвэл бүх биеийн эмчилгээ үү' гэж хуваагддаг. Голомтын хэмжээ, тоо, байрлал, бусад эрхтний байдал, өмнөх эмчилгээний хариу урвал, ерөнхий биеийн байдлаас хамааран дурангийн аргууд, мэс засал, туяа эмчилгээ, дархлааны эмчилгээ, генийн өөрчлөлтөд тохирсон онилсон эмчилгээ зэрэг өөр өөр жинтэйгээр авч үзэгддэг. Эдгээр нөхцөл хүн бүрд өөр байдаг тул аль нэг арга нь илүү гэж урьдчилан хэлэх боломжгүй бөгөөд иймээс хоол боловсруулах тасаг, мэс засал, хавдрын эмчилгээний эмч нар хамтарсан олон салбарын зөвлөгөөн санал болгодог.
Хэрэв нэг өдөр хоёр тасгийн үзлэг товлогдсон бол дараах дарааллаар бэлдэхэд тустай. Нэгд, өнөөг хүртэлх бүх эдийн болон дүрс оношилгоог огнооны дарааллаар нэг хуудсанд эмхэтгэнэ. Хоёрт, сүүлийн 2-4 долоо хоногийн залгихад бэрхшээлтэй байсан эсэх, хоол дамжих хурд, цээжний өвдөлт, жингийн өөрчлөлт, хар өнгийн өтгөн байсан эсэхийг тэмдэглэнэ. Гуравт, асуултаа богино өгүүлбэрээр урьдчилан бичнэ: тархалт мөн үү анхдагч уу, мэс заслын хүрээ хаана хүртэл вэ, мэс засал хийхгүй бол өөр ямар сонголт байна вэ, одоогийн эмчилгээ үргэлжлэх үү, дараагийн шинжилгээ хэзээ вэ. Дөрөвт, хэрэглэж буй эм, нэмэлт бүтээгдэхүүнээ зургаар авна. Тавд, тайлбарыг хамт сонсох хүнээ товлож, бичлэг хийхийг зөвшөөрөх эсэхийг асууна.
Хүлээж байх хугацаанд ч гэсэн хоол, тэр байтугай шингэн зүйл залгиж чадахгүй болох, цус бөөлжих буюу хар өнгийн өтгөн гарах, цээж эсвэл нурууны хүчтэй өвдөлт, халуурах зэрэг шинж илэрвэл товлосон өдрийг хүлээхгүй эмчид хандах, шаардлагатай бол яаралтай тусламж авахыг зөвлөдөг.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинжилгээний хариуны тайлбар, эмчилгээний шийдвэр нь тухайн хүний байдал, бичлэгээс хамаарч өөр байдаг тул эмчилгээг хариуцсан эмч нартайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.