Анхны хими эмчилгээ (chemotherapy) хийлгэх өдөр эм судсаар орж эхэлснээс хойш хэдхэн минутын дараа цээж базлаж, амьсгал давчдах тохиолдол байдаг. Сувилагч дусаалыг зогсоож, хэд хэдэн арга хэмжээ авсны дараа дусаалыг үргэлжлүүлэн хийж, эмнэлгээс гарах хүртэл ямар нэг зүйл болохгүй өнгөрдөг нь ч цөөнгүй. Гэсэн ч "тэр юу байсан юм бол", "дараагийн удаад бас давтагдах болов уу" гэсэн асуулт үлддэг. Энэ нийтлэл нь дусаалын явцад гарах амьсгаадалт ямар салаа замуудад хуваагддаг, дараагийн үзлэгийн өмнө юуг тэмдэглэж очвол ярианд хялбар болохыг ерөнхий мэдээлэл байдлаар нэгтгэв.
Хэзээ эхэлсэн нь чухал. Эм орж байх үед буюу эхэлснээс хойш хэдэн минут, аравхан минутын дотор илэрсэн шинж тэмдэг нь хэдэн хоногийн дараа аажим үүсдэг хожуу гаж нөлөөнөөс өөр шинжтэй. Анхны дусаалын үед эмнэлгийн ажилтнууд ойр байж хянадгийн учир нь энэ. Тиймээс "дусаал эхэлснээс хойш хэдэн минутын дараа эхэлсэн", "тэр үед ямар эм орж байсан" гэдэг хоёр мэдээлэл хамгийн түрүүнд хэрэг болдог.
Нэгдүгээр салаа: хэт мэдрэгшлийн урвал (hypersensitivity reaction). Таксан (taxane) бүлгийн эм — жишээ нь доцетаксел (docetaxel), паклитаксел (paclitaxel) — нь эм өөрөө төдийгүй уусгагч бодисоосоо болж урвал өгч болох бөгөөд ихэвчлэн эхний нэг, хоёр дахь удаагийн эмчилгээнд илэрдэг гэж тэмдэглэгддэг. Амьсгаадалтын хамт нүүр халуу оргих, тууралт, нуруу, ууц өвдөх, цээж дарах мэдрэмж, цусны даралт буурах зэрэг хавсарвал онцлог хослол болдог. Харин цагаан алтны (platinum) бүлгийн эм, тухайлбал цисплатин (cisplatin), хэд хэдэн удаагийн эмчилгээний дараа урвал өгөх нь харьцангуй элбэг. Өөрөөр хэлбэл аль эм орж байсан нь салаа замыг тодорхойлно.
Хоёрдугаар салаа: урьдчилсан эм (premedication) ба дусаалын хурд. Таксан бүлгийн эмийн өмнө стероид, антигистамин эмийг урьдчилан хэрэглэх нь түгээмэл бөгөөд дусаалын хурдыг ч тогтоосон хүрээнд аажим нэмэгдүүлдэг. Урьдчилсан эм хангалттай хугацааны өмнө орсон эсэх, анхны удаад хурдыг удаанаар нэмсэн эсэх нь биед ирэх ачааллыг өөрчилдөг. Урвалын дараа хурдыг бууруулж дахин үргэлжлүүлэх шийдвэр ч мөн энэ логикоос гардаг.
Гуравдугаар салаа: шингэний ачаалал, зүрх, уушгины байдал. Цагаан алтны бүлгийн эмчилгээнд бөөрийг хамгаалахын тулд судсаар их хэмжээний шингэн хийдэг тул зүрхний үйл ажиллагаа сулавтар, гялтангийн шингэнтэй, цус багадалттай эсвэл уушгины нөөц хязгаартай хүнд ижил хэмжээний шингэн өөрөөр мэдрэгддэг. Энэ тохиолдолд харшлын эм биш, шингэний хурдыг тохируулах эсвэл шээс хөөх эм рүү арга хэмжээ шилждэг.
Дөрөвдүгээр салаа: сэтгэлийн түгшүүр ба бусад шалтгаан. Анхны тарианы өмнөх хүчтэй түгшүүр нь хэт амьсгаадалт (hyperventilation) үүсгэж, амьсгал давчдаж байгаа мэт мэдрэмж төрүүлж болно. Хүчтэй дотор муухайрал, өвдөлттэй хавсарч илрэх нь бий. Ховор ч гэсэн уушгины артерийн бүтэлт (pulmonary embolism) зэрэг эмчилгээтэй холбоогүй шалтгааныг ч ялган оношилдог. Эдгээр салаанууд хоорондоо давхцаж болно.
Гэртээ ирсний дараа. Дусаалын урвал ихэнхдээ эмчилгээний өрөөнд өнгөрдөг ч гэртээ дахин амьсгаадах, нүүр, уруул, хэл хавагнах, бүх биеэр тууралт тархах, толгой эргэж хүйтэн хөлс гарах бол яаралтай тусламж шаардана. Хими эмчилгээнээс хэдэн хоногийн дараа гарах амьсгаадалт өөр шинжтэй: халуурах (ихэвчлэн 38 хэмээс дээш) хавсарвал нейтрофил цөөрөлт, халдварыг; цонхийлт, зүрх дэлсэлттэй бол цус багадалтыг эхэлж бодно. Цагаан эсийг өдөөх тарианы дараах ясны болон ууцны өвдөлтийг ч урьдчилж тайлбар авч байвал гэнэтийн зүйл болохгүй.
Дараагийн эмчилгээний өмнө эмхэлж бичих дараалал. ① урвал эхэлсэн цаг ба дусаал эхэлснээс хойшх хугацаа, ② тэр үед орж байсан эмийн нэр, ③ шинж тэмдгийн жагсаалт, ④ эмнэлэгт авсан арга хэмжээ ба дусаалыг үргэлжлүүлсэн эсэх, ⑤ дахин эхлэхэд хурдыг хэрхэн өөрчилсөн, ⑥ дараагийн удаад урьдчилсан эмийн жор өөрчлөгдөх эсэх, ⑦ ижил урвал давтагдвал эмээ солих уу эсвэл удаанаар хуваан хийх аргыг сонгох уу. Эдгээрийг нэг хуудсанд бичиж очвол богино хугацааны үзлэгт ч дараагийн төлөвлөгөөг тодруулахад хялбар болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, эмчилгээний төлөвлөгөө хүн бүрд өөр байдаг тул шийдвэрээ эмчлэгч эмч, эмнэлгийн багтайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.