Нэг удаа хорт хавдрын (cancer) эмчилгээ хийлгэсэн хүнд хэдэн жилийн дараа өөр эрхтэнд шинэ хавдар илрэх нь ховор биш. Ийм үед хамгийн түрүүнд санаанд буудаг үг бол "тархалт". Гэвч эмнэлгийн талаас хоёр дахь хавдар нь хоёр өөр салаа замд хуваагддаг: анхны хавдрын эс цусны болон тунгалгийн судсаар дамжин өөр эрхтэнд суусан тархалт (metastasis), мөн өмнөх хавдраас үл хамааран шинээр үүссэн хоёр дахь анхдагч хавдар (second primary cancer). Энэ ялгаа нь зөвхөн нэршил биш — өвчний шатлал тогтоох (staging) арга, эмчилгээний чиглэл, цаашдын хяналтын хуваарь хүртэл өөр болдог.
Эцсийн хариултыг эд эсийн шинжилгээ өгдөг. Авсан эдийг микроскопоор харахад эсийн хэлбэр, байрлал нь тухайн эрхтний өөрийнх нь эдтэй төстэй юу, эсвэл өмнөх хавдрын дүр төрхийг хадгалсан уу гэдэг илэрдэг. Тодорхойгүй тохиолдолд дархлаа-гистохимийн будалт (immunohistochemistry) ашиглан тодорхой эрхтнээс гаралтайг илтгэх уургийн маркеруудыг шалгадаг. Зөвхөн зураг харж "тархалт шиг байна" гэж бодсон сэтгэгдэл яг энэ шатанд өөрчлөгдөх нь бий. Тиймээс хариу гарахаас өмнө өөрөө дүгнэлт гаргачихгүй байх нь дээр.
Цээжний зураг дээр хүний сэтгэлийг ихэвчлэн хөдөлгөдөг зүйл бол "хуучин сорви". Сүрьеэ (tuberculosis) туссан газар, бага насны уушгины үрэвсэл (pneumonia), өмнөх үрэвслийн ул мөр нь фиброз (fibrosis), шохойжсон грануломa (calcified granuloma), гялтан зузаарсан хэлбэрээр урт хугацаанд үлдэж болдог. Энгийн рентген зураг бүх зүйлийг нэг хавтгайд давхарлан буулгадаг тул хуучин сорви, шинэ өөрчлөлт хоёр хоорондоо давхцдаг. Иймээс уншиж буй эмч "та сүрьеэ туссан уу?" гэж асуух нь бий. Энэ асуулт нь муу мэдээний дохио биш, харин зураг дээрх ул мөрийн мөн чанарыг тогтоох алхам юм.
Хуучин сорви, шинэ голомтыг ялгах хамгийн хүчтэй хэрэгсэл бол нэмэлт шинжилгээ биш, харин хугацаа. Тухайн газар хэдэн жилийн турш хэмжээ, хэлбэрээ хадгалж байсан уу, эсвэл байхгүй байсан зүйл шинээр гарч ирсэн, томорсон уу гэдгийг харьцуулж үздэг. Нягт шохойжсон, ирмэг нь тэгш, олон жил өөрчлөгдөөгүй голомтыг ерөнхийдөө хуучин ул мөр гэж уншдаг бол шинээр гарсан буюу томорч буй голомтыг илүү нарийн шалгадаг. Тийм ч учраас өмнө авсан зургууд өнөөдрийн шинжилгээтэй адил чухал байдаг.
Нурууны эвгүй мэдрэмж ч ганц шалтгаанд багтдаггүй. Ерөнхийд нь булчин, фасци, нурууны үений гаралтай өвдөлт; хавирга хоорондын мэдрэл (intercostal nerve) буюу хүзүүнээс дамжсан мэдрэлийн өвдөлт; гялтан, уушги, зүрхнээс үүдэлтэй өвдөлт; мөн ходоод, улаан хоолой, цөсний замаас нуруу руу дамжих өвдөлт гэж хуваадаг. Хэдэн жилийн турш нэг газраа ижил хэмжээгээр байсаар, байрлал солиход эсвэл дарахад өөрчлөгддөг бол булчин-ясны шинжтэй ойр. Харин сүүлийн хэдхэн долоо хоногт үүсээд аажим хүндэрч, шөнө сэрээх, ханиалгах болон гүн амьсгалахад өөрчлөгддөг бол өөр чиглэлүүдийг хамт үздэг. Гэхдээ энэ ялгаа нь өөрөө оношоо тавихад биш, эмчийн өрөөнд юуг ярихаа эмхлэхэд хэрэгтэй.
Хариу хүлээж буй өдрүүдийг мэдээлэл цуглуулахад зарцуулах нь зөв. Нэгд, өмнөх дүрс оношилгооны материалаа нэг дор цуглуул. Хэдэн жилийн өмнөх PET-CT, КТ, сүүлийн үзлэгийн цээжний рентген зургийн диск болон уншилтын дүгнэлтийг тухайн эмнэлгээс хамт авбал харьцуулан унших боломж бүрдэнэ. Хоёрт, шинж тэмдгийн богино тэмдэглэл хөтөл: хэзээнээс эхэлсэн, хаана, ямар хүрээтэй, байрлал, хөдөлгөөн, ханиалгатай хэрхэн холбогддог, өдрийн аль цагт хүндэрдэг, мэдээ алдалт байгаа эсэх. Гуравт, өвчний түүхээ эмхэл: сүрьеэгийн эмчилгээ эсвэл халдвартай хүнтэй харьцсан эсэх, тамхины түүх, өмнөх мэс засал, туяа эмчилгээ хийлгэсэн хэсэг, одоо хэрэглэж буй эм, удамшлын түүх. Дөрөвт, асуултаа гурав орчим болгож бууруул: "Энэ голомт шинэ юу, эсвэл өмнөх зурагт бас байсан уу?", "Дараагийн шинжилгээ юу вэ, хэзээ хийх вэ?", "Хоёр төрлийн хавдрын түүхтэй бол цаашид аль тасаг, ямар давтамжтай хянах вэ?"
Хавдрын түүх хоёр болоход хяналтын тасаг ч хоёроос дээш болдог. Эмэгтэйчүүдийн, бамбай булчирхай (thyroid)-эндокриний, шаардлагатай бол уушгины чиглэлийн хуваарь тус тусдаа эргэлддэг тул шинжилгээ давхардах эсвэл эсрэгээрээ хэн ч анхаараагүй зүйл үлдэх нь амархан. Хяналтын төлөвлөгөөгөө нэг хуудсанд бичиж, үзлэг бүрт хамт үзүүлэх нь тустай.
Гэхдээ хүлээж болохгүй шинж тэмдгүүд бий: цустай цэр эсвэл цус ханиах, гэнэт амьсгаадах буюу цээж чангарах мэдрэмж, хэдэн өдөр үргэлжлэх халууралт, богино хугацаанд илт жин алдах, шөнө сэрээх хэмжээний хүчтэй өвдөлт, гар хөлийн хүч сулрах буюу мэдрэхүй өөрчлөгдөх зэрэг тохиолдолд товлосон өдрийг хүлээлгүй эмчдээ мэдэгдэх нь зөв.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, шинжилгээний хариу хүн бүрт өөр утгатай тул шийдвэрээ заавал эмчлэгч эмчтэйгээ зөвлөлдөж гаргана уу.