Химийн эмчилгээний (chemotherapy) эхний мөчлөг бол бие эмэнд хэрхэн хариу үзүүлэхийг хараахан мэдэхгүй байгаа цорын ганц үе юм. Хоёр дахь мөчлөгөөс эхлэн өвчтөн болон асран хамгаалагч нь өнгөрсөн удаа ч бас яг ийм өдөр ийм байсан гэж жишиж чадна. Харин эхний удаад харьцуулах зүйл байхгүй тул жижиг өөрчлөлт ч том санагддаг. Иймд эхэн үедээ шинж тэмдэг бүрийг тайлбарлахыг оролдохоос илүү, цагийн хуваарь болон бичмэл тэмдэглэлээ эхлүүлэх нь илүү тустай байдаг.
Химийн эмчилгээний дараах дотор муухайрах, бөөлжих (nausea and vomiting) нь ойролцоо цагийн тэнхлэгтэй. Тарианаас хойш хэдхэн цагийн дотор эхэлдэг цочмог үе, нэг хоногийн дараагаас эхлэн хэд хоног үргэлжилдэг хожуу үе, өмнөх мөчлөгийн дурсамжаас болж эмчилгээ эхлэхээс өмнө дотор муухайрдаг урьдчилсан хэлбэр гэж ялгадаг. Хожуу үе хэр удаан үргэлжлэх нь хэрэглэсэн эмээс хамаарна. Гэвч тарианаас хойш бүтэн долоо хоногийн дараа анх удаа хүчтэй бөөлжилт илэрвэл үүнийг зөвхөн эмийн нөлөөгөөр тайлбарлаж болохгүй тохиолдол байдаг тул бусад шалтгааныг хамт шалгадаг. Мөн тарианаас хойш ойролцоогоор нэгээс хоёр долоо хоногийн хооронд цусны цагаан бөөм хамгийн доод түвшиндээ хүрдэг (neutropenia) тул энэ хугацааны шинж тэмдгийг үнэлэхдээ хамгийн түрүүнд халуунтай эсэхийг шалгах нь зөв дараалал юм.
Бөөлжсөн өдөр дөрвөн зүйлийг ажиглах нь чухал. Нэгдүгээрт, шингэн алдалт. Хэдэн удаа юу уусан гэдгээс илүү шээсний тоо, өнгө нь үнэн зөв мэдээлэл өгдөг. Хоёрдугаарт, бөөлжсөн зүйлийн шинж: кофены хаягдал мэт хар ширхэг эсвэл улаан цус, шар ногоон цөс, эсвэл өтгөний үнэртэй байх нь тус тусдаа өөр утгатай. Гуравдугаарт, бөөлжис намдаах эм (antiemetics) яг хэрхэн хэрэглэгдэж байгаа нь. Урьдчилан сэргийлэхээр тогтсон цагт уух эм, зөвхөн шинж тэмдэг илрэх үед уух эм хоёр өөр үүрэгтэй боловч гэрт энэ ялгаа бүдгэрдэг. Дөрөвдүгээрт, байрлал ба амьсгалын замд орох эрсдэл. Тэнхээгүй хүн хэвтээгээр бөөлжвөл цацраан орох аюултай тул хажуу тийш нь эргүүлэх нь зөв бөгөөд бөөлжсөний дараа шүдээ шууд хүчтэй угаахаас илүү усаар зайлах нь зөөлөн байдаг.
Хатгаж өвдөх гэсэн үг нь өвчтөн ба эмчийн хооронд хамгийн их зөрдөг илэрхийлэлүүдийн нэг. Нэг хүнд энэ нь хэдхэн секундэд өнгөрөх цахилгаан мэт мэдрэмж, нөгөө хүнд нь тасралтгүй хутга шиг өвдөлт байж болно. Тиймээс илүү сайн үг хайхаас илүү дараах тэнхлэгүүдээр задлан бичих нь эмнэлэгт хамаагүй ашигтай. Байршил: нэг цэгийг хуруугаараа заах боломжтой юу, гэдэсний дээд дунд хэсэг үү, баруун хавирганы доор уу, хүйсний орчим уу, нуруу эсвэл мөр рүү дамжиж байна уу. Цаг хугацаа: өлөн үедээ юу, хоолны дараа юу, шөнө хүчтэй болдог уу. Үргэлжлэх хугацаа: хэдэн секунд үү, хэдэн арван минут уу. Хавсарсан шинж: халуун, хар өтгөн, гэдэс дүүрэх, хий ба өтгөн зогсох, нүдний цагаан хэсэг шарлах эсвэл шээсний өнгө өөрчлөгдөх.
Ингэж задалбал түгээмэл авч үздэг шалтгаанууд өөр өөр нүдэнд байрлана. Химийн эмчилгээний эм, түүнтэй хамт хэрэглэдэг стероид, өвдөлт намдаахаар өөрөө худалдаж уусан үрэвслийн эсрэг эм (NSAID) нь ходоодны салст бүрхэвчийг цочрооно, тэр таагүй мэдрэмж нь заавал гашуун оргих биш, хатгаж өвдөх мэт мэдрэгдэж болно. Бөөлжис намдаах эм ба мансууруулах өвдөлт намдаах эм нь гэдэсний хөдөлгөөнийг удаашруулж өтгөн хатах шалтгаан болдог бөгөөд хийгээр дүүрсэн гэдэс нь бас хатгах өвдөлт төрүүлдэг. Баруун дээд хэсэг өвдөж, хоолны дараа хүчтэй болж, нуруу руу дамжиж байвал цөсний хүүдий, цөсний зам (biliary tract) руу, дунд дээд хэсгээс нуруу луу нэвт цоолох мэт өвдөлт байвал нойр булчирхай (pancreas) руу анхаарлаа хандуулдаг урсгал бий. Ходоод бүрэн бүтэн байгаа эсэх, эсвэл хэсэгчлэн ба бүхэлд нь авсан эсэх нь бас тайлбарыг өөрчилдөг тул тэмдэглэлийнхээ эхэнд мэс заслын өмнөх эмчилгээ юу, дараах туслах эмчилгээ (adjuvant chemotherapy) юу гэдгээ бичих нь тустай.
Дараагийн үзлэг хүртэл ажиглая гэсэн хариулт бүрхэг сонсогддог ч ихэвчлэн хоёр утга агуулдаг: одоохондоо шууд аюултай шинж харагдахгүй байна, гэхдээ өөрчлөлт гарвал хүлээж болохгүй. Асуудал нь тэр хил хязгаарыг хэлээгүйд оршино. Тиймээс дараагийн утсаар ярих эсвэл үзлэгийн үеэр, ямар шинж тэмдэг илэрвэл үзлэгээ хүлээлгүй яаралтай тусламжид хандах ёстойг бидний нөхцөлд тохируулан бичиж өгнө үү гэж хүсэх нь боломжтой. Түгээмэл дурддаг зүйлүүдэд ойролцоогоор 38 хэмээс дээш халуун эсвэл жихүүдэс, хагас өдрөөс дээш ус ч барьж чадахгүй бөөлжилт, шээс мэдэгдэхүйц багасах, хар өтгөн эсвэл цус бөөлжих, гэдэс хатуурч хий ба өтгөн зогсох, гэнэт хүчтэй болоод намдахгүй өвдөлт, нүдний цагаан хэсэг шарлах зэрэг ордог. Гэхдээ эдгээр нь зөвхөн жишээ бөгөөд бодит босго нь хэрэглэж буй эм, биеийн байдлаас хамаарч эмчлэгч баг тогтооно.
Хүлээх өдрүүдийг хоосон өнгөрөөх шаардлагагүй. Өдөрт нэг мөр л хангалттай: огноо ба цаг, өвдөлт 0-оос 10-ын хэд, хуруугаараа зааж буй яг цэг, хоол ба өтгөн, биеийн халуун, тэр өдөр уусан эм. Жинг өдөр бүр ижил цагт, ижил хувцастай хэмжих нь дээр. Үүн дээр эмчилгээний нэр, хэд дэх мөчлөг, тарилга хийлгэсэн огноо, хэрэглэж буй бүх эм болон хүнсний нэмэлтийн жагсаалтыг нэг хуудсанд бичиж очвол богинохон үзлэгийн үеэр хэзээнээс, яаж, юутай хамт гэдэг нь нэг дор дамжина. Хариулт бүрхэг санагдах үед тэр бүрхэг байдлыг багасгах хамгийн хурдан арга нь ихэвчлэн илүү сайн асуулт биш, илүү тодорхой тэмдэглэл байдаг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тодорхой хүний онош, эмчилгээний төлөвлөгөөг орлохгүй. Шинж тэмдгийн шалтгаан ба зохих арга хэмжээ хүн бүрт өөр байдаг тул шийдвэр гаргахын өмнө эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.