Бүдүүн болон шулуун гэдэсний (rectum) мэс заслын өмнөх шөнө гэр бүлийнхэнд үлддэг мэдээлэл ихэвчлэн хоёрхон богино өгүүлбэр байдаг: өвдөлт намдаах шахуургыг 15 минут тутамд дарна, цус алдалт их бол хэвлийг нээх мэс засал (open surgery) руу шилжиж болно. Тайлбарыг сонссон ч орой болохоор утга нь бүрхэг болдог. Энэ нийтлэл тэдгээр өгүүлбэрийг задлан тайлбарлаж, мэс заслын өдөр болон дараагийн хэдэн хоногт асрагч хүн юу хийж чадахыг эмхэтгэв.
Мэс заслын өмнөх өдөр нэг дор товлогддог шинжилгээнүүд өөр өөр асуултад хариулдаг. Зүрхний хэт авиан шинжилгээ (echocardiography) нь бие махбодь ерөнхий мэдээгүйжүүлэлт (general anesthesia) болон мэс заслын хугацааг даах эсэхийг харна; энэ нь мэс засал хийх эсэхийг бус, мэдээгүйжүүлэлтийн арга, шингэн ба цус сэлбэх төлөвлөгөө, сэргээх өрөөнд юуг ажиглахыг тодорхойлдог. Мэс заслын өмнөхөн хийдэг колоноскопи нь ихэнхдээ голомтын хажууд хавчаар (clip) эсвэл будаг тавихад зориулагддаг. Лапароскопийн үед мэс засалч дэлгэцээр хардаг тул гэдсийг гараар тэмтэрч чаддаггүй, тэмдэглэсэн байрлал нь тайрах хэмжээг зөв тогтооход тусална. Шулуун гэдэсний MRI нь хавдар гэдэсний ханыг хэр нэвчсэн, ойролцоох тунгалгийн зангилаа (lymph node) болон тайрах ирмэг хүртэлх зай ямар байгааг харна. Гурван шинжилгээ нэг асуултыг давтдаггүй, тус бүр өөр нүдийг нөхдөг.
Хамгийн их эндүүрэл үүсгэдэг нь өвчтөн өөрөө удирддаг өвдөлт намдаах төхөөрөмж (PCA, patient-controlled analgesia) юм. Нэр нь шууд утгаараа өвчтөн өөрөө удирдана гэсэн үг. Товчийг дарахад урьдчилан тогтоосон бага тун орж, дараа нь хэдэн ч удаа дарсан эм гарахгүй түгжээтэй хугацаа (lockout interval) ажиллана. 15 минут түгээмэл тохиргоо боловч төхөөрөмж, жороос хамаарч өөр байдаг тул тасгийн сувилагчаас яг тоог асуух нь зөв.
Хамгийн чухал нь: унтаж буй өвчтөний оронд асрагч товчийг дарж болохгүй. Энэ төхөөрөмжийн аюулгүй байдал нь 'эм хэтэрвэл өвчтөн нойрмоглож, товчоо дарж чадахгүй болно' гэсэн зарчим дээр тогтдог. Өөр хүн оронд нь дарвал тэр хамгаалалт алдагдаж, амьсгал гүехэн болох, хэт тайвшрах эрсдэл үүснэ. Асрагчийн үүрэг бол товчийг дарах биш, өвдөлтөө тэвчиж буй өвчтөнд 'одоо дарж болно' гэдгийг сануулах, дарсан ч өвдсөөр байвал тасагт мэдэгдэх явдал юм.
Ганц товч бүх өвдөлтийг барихгүй байх нь бас хэвийн. Мэс заслын дараах өвдөлт нь шархны байрлал, гуурс (drain) гарч буй хэсэг, лапароскопийн үед хийсэн нүүрстөрөгчийн давхар исэл үлдсэнээс болох мөр, өвчүүний орчмын өвдөлт, гэдэс сэргэж хөдлөх үеийн базлалт зэрэг давхарласан байдаг. Өөр төрлийн өвдөлтөд өөр эм, өөр арга хэрэгтэй. Тиймээс асрагчийн тэмдэглэл хүчтэй ажилладаг. 'Их өвдөж байна' гэхээс илүү 'өглөө 6 цаг, ханиахад хэвлийн зүүн доод хэсэг 10-аас 8, товч дарснаас 20 минутын дараа 5' гэж цаг, байрлал, үйлдэл, тоогоор дамжуулбал өвдөлт намдаах төлөвлөгөөг дахин тааруулахад хамаагүй хялбар.
'Цус алдалт их бол хэвлийг нээж магадгүй' гэдэг нь ихэвчлэн хамгийн муугаар төсөөлсөн таамаг биш, зөвшөөрлийн маягтад заавал ордог мэдэгдэл юм. Лапароскопиор эхлээд нээлттэй мэс засал руу шилжих (conversion) нь бүтэлгүйтэл биш, аюулгүй байдлыг эрхэмлэсэн шийдвэр. Цус алдалт гарах, өмнөх мэс засал эсвэл үрэвслээс болж наалдац их байх, хавдар төсөөлснөөс том буюу эргэн тойрондоо наалдсан үед хэвлийг нээх нь илүү аюулгүй. Сэргэх хугацаа болон сорвины хэмжээ өөрчлөгдөж болох ч, шийдвэрийн зөв нь өөрчлөгдөхгүй.
Мэс заслын өмнө асрагчийн ажил бол бичиг баримт, хувийн хэрэглэл. Мэс засал ба мэдээгүйжүүлэлтийн зөвшөөрлийн маягт дээрх ойлгомжгүй зүйлийг тэмдэглэж асуух, байнга уудаг эм — ялангуяа цус шингэлэх эм (anticoagulant), даралт, чихрийн шижингийн эм — зогсоох эсэх нь тодорхой болсон эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Даатгалын нэхэмжлэлд ямар бичиг шаардагдахыг мөн энэ үед асуувал дараа нь дахин очих шаардлагагүй. Хүлээх хугацаа таамагласнаас урт байх нь элбэг тул тасагт зөв утасны дугаар үлдээж, гар утсаа асаалттай байлгах нь тэр өдрийн хамгийн чухал зүйл.
Мэс заслын дараа гурван тэнхлэг байна. Нэгд, хөдөлгөөн. Эмнэлгийн баг зөвшөөрсөн үеэс орны толгойг өргөж суух, хөл хөдөлгөх, түшиж алхах зэргийг аажим нэмэх нь уушгины хүндрэл, судасны бүлэн (thrombosis), гэдэсний саажилтыг бууруулахад тусална. Хоёрт, амьсгал. Гүн амьсгалах, ханиалгах дасгал, эмнэлгээс өгсөн амьсгалын багажийг (incentive spirometer) заасан тоогоор хэрэглэхийг хажуугаас сануулна. Хэвлий өвдөж ханиалгахаас зайлсхийдэг тул дэрээр хэвлийгээ тэвэрч ханиалгахад хялбар болно. Гуравт, тоо. Шээсний хэмжээ, гуурсаар гарах шингэний хэмжээ ба өнгө, хий гарсан эсэх, биеийн халуун, өвдөлтийн оноог цагийн хамт бичвэл эмчийн үзлэгийн үед хэдхэн секундэд бүх зураг дамжина.
Дараах өөрчлөлтийг дараагийн үзлэг хүртэл хүлээхгүй шууд мэдэгдэх нь аюулгүй: өвдөлтийн шинж чанар гэнэт өөрчлөгдөх буюу эмэнд огт үл хариулах; халуурах, жихүүдэс хүрэх; гуурсны шингэн гэнэт улаан болох, булингартах, эвгүй үнэртэх; хэвлий хатуу хөөж, бөөлжилт үргэлжлэх; шархнаас гоожих нь нэмэгдэх буюу шарх салах; амьсгаадах, цээж өвдөх; шээсний хэмжээ мэдэгдэхүйц багасах.
Эцэст нь асрагч өөрийн биеийг мөн хуваарьт оруулах ёстой. Мэс заслын шөнө нэг хүн бүтэн сэрүүн хонохоос илүү ээлжлэх хүнээ урьдчилан тохирсон нь дээр. Асарч буй хүн унавал тэмдэглэл ч, түшлэг ч, шийдвэр ч хамт ганхана. Сандрах нь хэвийн бөгөөд түүнийг бүрэн арилгах шаардлагагүй. Гэхдээ санааг зовнилоор барихын оронд өнөөдөр шалгах хэдэн зүйл болгож хувиргавал мэс заслын өглөө арай ажиллахад хялбар болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд хувь хүний оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Мэс заслын арга, өвдөлт намдаах төлөвлөгөө, сэргэх явц нь үе шат, бие махбодийн ерөнхий байдал, эмнэлгийн журмаас хамаарч ялгаатай тул бодит шийдвэр болон асуултаа эмчлэгч эмч, эрүүл мэндийн ажилтантайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.