Ойн өдөр ч биш, баяр ч биш энгийн нэгэн үдээс хойш аяга таваг угааж байхад эсвэл машин жолоодож явахад эмнэлгийн өрөөний дуу чимээ бүхэлдээ сэргэж ирдэг. Сүүлчийн хэлсэн үг, гар барихад мэдрэгдсэн мэдрэмж, багажийн дуу хүртэл тэр чигтээ эргэн ирнэ. Ийнхүү давтагдаж байгаа нь ой санамж эвдэрсэн гэсэн үг биш. Хүчтэй сэтгэл хөдлөл, тод мэдрэхүйтэй хамт хадгалагдсан дурсамж эмх цэгцтэй хуримтлагдаж чаддаггүй тул төстэй аялга, үнэр, өдрийн тодорхой цаг зэрэг сэдээгч (trigger) тохиолдох үед өмнөх хойноо холбоогүйгээр бүхэлдээ дүрэлзэн гарч ирдэг. Үүнийг ерөнхийд нь нэвчин орох дурсамж (intrusive memory) гэж нэрлэдэг. Санахыг хүсээгүй байхад өөрөө шахан ордог нь гол онцлог юм.
Гашуудал бол цаг хугацаа өнгөрөх тусам жигд буурдаг шулуун шугам биш. Нам гүм байснаа гэнэт ирдэг давалгаанд илүү ойрхон. Нэг жилийн ой, улирал солигдох үе, талийгаачийн байнга ажилладаг байсан цаг, эмнэлгийн ойролцоо өнгөрөх үед давалгаа өндөрсдөг. Тиймээс "одоо арай дээрдлээ" гэсэн мэдрэмж, "өчигдөр болсон юм шиг" гэсэн мэдрэмжийн хооронд хэд хэдэн удаа сэлгэх нь хэвийн зүйл. Хэдэн сар тайван байснаа гэнэт нурах нь бүр ч түгээмэл.
"Зовлон дунд нас барсан" гэсэн дүр зураг удаан хугацаанд үлддэгийн шалтгаан бий. Амьдралын эцсийн үед асран хамгаалагчийн харж байсан өөрчлөлтүүд — амьсгалын хэмнэл жигд бус болох, хоолойд цэр хэржигнэх чимээ гарах, бие нь тайван бус хөдлөх — харж байгаа хүнд маш хүчтэй сийлэгддэг. Гэвч энэ үед ухамсрын түвшин зэрэгцэн буурсан байдаг тул хажуугаас харж байгаа хүний мэдэрч буй зовлонгийн хэмжээ, өвчтөний бодитоор мэдэрсэн зүйл заавал ижил байдаггүй гэж эмч нар тайлбарладаг. Мэдээж хувь хүний ялгаа бий бөгөөд тухайн үед ямар эмчилгээ, шинж тэмдгийн хяналт (symptom control) хийгдсэнийг зөвхөн тэмдэглэлээс л батлан харна. Нас барсан эмнэлэг, эсвэл хоспис ба хөнгөвчлөх эмчилгээний (hospice and palliative care) байгууллагын гэр бүлийн зөвлөгөөгөөр сүүлийн хэдэн өдрийн явцыг нэг удаа тайлбарлуулж авбал "миний харсан дүр зураг", "үнэндээ болж өнгөрсөн зүйл" хоёрыг давхарлан харах боломж гарна. Зөвхөн энэ л үйл явцын дараа дурсамжийн давталт мэдэгдэхүйц цөөрсөн тохиолдол бий.
Хийж чадаагүй зүйл л санаанд орох нь бас ой санамжийн шинж чанар. Хүний ой санамж үр дүнг бүрэн мэдсэний дараа өнгөрснийг дүгнэдэг. Тэр үед гарт байгаагүй мэдээллийг — өвчин хэр хурдан явахыг, хэр их хугацаа үлдсэнийг — одоо гартаа барьж байгаад тухайн үеийн шийдвэрт оноо тавьж байгаа хэрэг. Харамсах өгүүлбэр санаанд орох бүрд цаасан дээр буулгаж, "тэр үед үнэхээр мэдэж болох байсан зүйл", "тэр үед мэдэх боломжгүй байсан зүйл" гэсэн хоёр баганад хуваан бичээрэй. Ихэнх өгүүлбэр хоёр дахь багана руу шилждэг.
Ярих газаргүй байх нь тусад нь авч үзэхээр том асуудал. Гэр бүлийнхэн бие биенээ өрөвдөж үгээ залгидаг, эргэн тойрноос "мартах цаг нь болсон" гэсэн хариу түрүүлж ирдэг. Нэрээ нууцалсан форумд хэдэн мөр бичих нь өөрөө гашуудлын ажлын (grief work) нэг хэсэг. Үүн дээр нэмээд гэр бүлээс гадна нэг байр суурь бэлдэх нь тустай. Хоспис ба хөнгөвчлөх эмчилгээний байгууллагуудын явуулдаг гэр бүлийн дэмжлэгийн хөтөлбөр (дурсгалын уулзалт, зөвлөгөө) нь тухайн эмнэлэгт нас бараагүй ч хандах боломжтой тохиолдол байдаг. Оршин суугаа газрын сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв гашуудлын зөвлөгөө болон шаардлагатай үед холбон зуучлах үйлчилгээ үзүүлдэг. Ижил туршлагатай хүмүүсийн бүлэг, ажлын байрны зөвлөгөөний тогтолцоог мөн сонголтдоо оруулаарай.
Мэргэжлийн тусламжийг эрт авах шаардлагатай шалгуур бас бий. Хагацсанаас хойш ойролцоогоор нэг жил (насанд хүрэгчдийн хувьд) өнгөрсөн ч өдрийн ихэнх цагт санагалзал, талийгаачийн тухай бодолд автаж өдөр тутмын үйл ажиллагаа хэвийн явахгүй байх; хувийн эд зүйл, газар нутгаас туйлын хэмжээгээр зайлсхийх эсвэл эсрэгээрээ тэндээс салж чадахгүй байх; сэтгэл хөдлөл мэдээ алдсан мэт болох, амьдралын утга учир алга болсон мэт санагдах үед уртасгасан гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder)-ийг оруулан үнэлгээ хийлгэх цаг болсон гэсэн үг. Сэтгэл гутрал, нойргүйдэл, архины хэрэглээ нэмэгдэх, бага чимээнд ч цочих хариу урвал хамт илэрч байвал бүр ч тодорхой. Юуны түрүүнд "амьдрахыг хүсэхгүй байна" гэсэн бодол, өөрийгөө гэмтээх сэдэл төрвөл хойшлуулалгүй тусламж хүснэ үү. Солонгост сэтгэцийн эрүүл мэндийн зөвлөгөөний утас 1577-0199, амиа хорлолоос сэргийлэх зөвлөгөөний утас 109 нь өдөр шөнөгүй ажилладаг; өөр улсад бол оршин суугаа газрынхаа хямралын тусламжийн үйлчилгээнд хандаарай.
Эцэст нь бие махбод. Хагацлын дараах эхний жил бол ар гэрийнхний өөрсдийнх нь цусны даралт, цусны сахар, жин, нойр зэрэг зэрэг хэлбэлздэг үе гэж үздэг. Ядаж унтах цагаа тогтмол болгож, архиар нойр оруулах арга нь үүрийн цагт сэрэхэд хүргэдэг тул зайлсхийгээрэй. Хойшлуулсаар байсан эрүүл мэндийн үзлэгийнхээ цагийг товлох нь бас л гашуудлын нэг хэсэг. Ойн өдөр, баяр зэрэг давалгаа ирэхийг урьдчилан таамаглаж болох өдрүүдэд хэнтэй, хаана байхаа урьдчилан шийдэж тавибал тэр өдөр арай богино өнгөрдөг.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, мэргэжлийн зөвлөгөөг орлохгүй. Өөрийн шинж тэмдэг, нөхцөл байдлын талаарх шийдвэрийг заавал эмч болон мэргэжлийн зөвлөхтэй ярилцаж гаргана уу.