Хоспис (hospice) буюу паллиатив тусламжийн (palliative care) тасагт өвдөлт намдаахад хэрэглэдэг опиоид (opioid, морфины бүлгийн) эмийн тунг нэмсний дараа өвчтөн өдөржин унтаж, нэрээр нь дуудахад зөвхөн богинохон чимээ гаргадаг болбол гэр бүлийнхэн хоёр зүйлээс эмээдэг: эм хэт хүчтэй болж ухаан санааг нь дарчихав уу, эсвэл өвчин нь тийм хэмжээнд даамжирсан уу гэж. Ихэвчлэн хоёулаа зэрэг нөлөөлдөг бөгөөд алийнх нь нөлөө илүү вэ гэдгийг хэд хоногийн ажиглалт болон цөөн хэдэн шинжилгээгээр ялгаж тогтооно.
Эхлээд эмийн эзлэх хувь. Опиоидын тунг нэмсний дараах эхний хэдэн өдөрт нойрмоглох буюу тайвшрал (sedation) харьцангуй түгээмэл тохиолддог. Ихэнхдээ энэ нойрмоглолд дасал (tolerance) бий болж, хоёр гурав хоногийн дараа сэрүүн байх хугацаа нь аажмаар сэргэдэг. Өвдөлтөөс болж хэд хоног унтаж чадаагүй хүн өвдөлт нь намдмагц хуримтлагдсан нойроо нөхөж байгаа мэт харагдах нь бас бий. Үүн дээр түгшүүр, тайван бус байдлыг багасгах зорилгоор нэмж хэрэглэдэг тайвшруулах бүлгийн эм (жишээ нь бензодиазепин, benzodiazepine) нэмэгдвэл хоёр эмийн нөлөө давхцаж нойр нь илүү гүн болно. Тиймээс зөвхөн морфины тунг биш, сүүлийн хэд хоногт нэмэгдсэн буюу өөрчлөгдсөн бүх эмийг хамтад нь харах хэрэгтэй.
Биеийн эзлэх хувь ч бий. Өвчин даамжирсан үед бөөр, элэгний үйл ажиллагаа буурч, эм болон түүний задралын бүтээгдэхүүн биед удаан хугацаагаар үлддэг. Ялангуяа морфины бөөрөөр ялгардаг метаболит (metabolite) хуримтлагдвал ижил тунд ч илүү нойрмоглох, самуурах, булчин татах (миоклонус, myoclonus) шинж илэрч болно. Мөн халдвар, шингэн дутагдал, цусан дахь кальци ихсэх (гиперкальциеми, hypercalcemia), хүчилтөрөгчийн ханалт буурах, элэгний үйл ажиллагааны алдагдлаас үүдэх энцефалопати (encephalopathy), тархины үсэрхийлэл зэрэг нь ухамсрыг бүрхэгдүүлдэг. Эдгээрийн ихэнхийг энгийн үзлэг, цусны шинжилгээгээр шалгах боломжтой бөгөөд заримыг нь буцаан сайжруулж чадна.
Бас нэг анзаарагдалгүй өнгөрдөг зүйл бол идэвх султай хэлбэрийн дэмийрэл (гипоактив делири, hypoactive delirium) юм. Дэмийрэл гэхээр ихэвчлэн хашгирч, босох гэж оролдохыг төсөөлдөг ч, эсрэгээрээ чимээгүй суларч, хариу үйлдэл багасаж, яриа алдагдах хэлбэр ч байдаг. Ийм үед эмийг зүгээр л багасгахаас илүү, шалтгааныг нь хайж, опиоидын төрлийг солих (опиоид ротаци, opioid rotation), тунг дахин тохируулах, шингэн ба электролитийг зохицуулах аргыг хамтад нь авч үздэг.
Цаг хугацааны урсгал сэжүүр өгдөг. Тунг нэмсэн тэр өдөр буюу маргааш нь гэнэт суларсан бөгөөд дараагийн хэдэн өдөрт аажмаар сэргэж байвал эмийн нөлөө давамгайлж байна гэсэн үг. Харин тунгийн өөрчлөлтөөс үл хамааран хэд хоногийн туршид сэрүүн байх хугацаа нь аажмаар багасаж, үүнтэй зэрэг хоолны хэмжээ, шээсний хэмжээ буурч, гар хөл нь хүйтэн болж, амьсгалын хэмнэл өөрчлөгдөж байвал өвчний явцад илүү ойр дүр зураг юм. Хоёр нь холилдсон тохиолдол ч цөөнгүй.
"Аа...", "өө..." гэсэн чимээ юуг илэрхийлэх вэ? Яриа гарахгүй болсон нь юу ч мэдрэхээ больсон гэсэн үг биш. Амьдралын сүүлийн үе шатанд ч сонсгол болон хажууд нь хэн нэгэн байгаа мэдрэмж харьцангуй удаан хадгалагддаг гэж үздэг. Гэхдээ тэр чимээ баярласны илэрхийлэл ч байж болно, өвдөлт, эвгүй байдлын үг бус дохио ч байж болно. "Өвдөж байна" гэж хэлж чадахгүй хүнд нүүрээ үрчийлгэж байна уу, бие нь чангарч байна уу, байрлал солих буюу живх солих үед чимээ нь чангарч байна уу гэдгийг ажиглана. Ямар үед, ямар нөхцөлд чимээ гардгийг товч тэмдэглээд эмчийн үзлэгийн үеэр хэлбэл өвдөлт намдаах эмийг нэмэх эсэхийг шийдэхэд бодитоор хэрэг болдог.
Гэр бүлийнхний хийж чадах зүйл бодсоноос илүү тодорхой. Өдрийн турш хамгийн сэргэлэн, хариу үйлдэл өгдөг цагийг хэд хоног тэмдэглэвэл уулзалт, яриагаа тэр цагт тохируулж болно. Мөн эмчилгээний зорилгоо үгээр илэрхийлэх боломжтой. Паллиатив тусламжид "өвдөлтийг хэр зэрэг намдаах вэ" гэдэг ба "хэр зэрэг сэрүүн байлгах вэ" гэдгийн хооронд тэнцвэр барьдаг. Гэр бүл нь "өвдөлтийг нь дарсан хэрнээ богинохон ч гэсэн ярилцаж чадах хэмжээнд байлгамаар байна" гэж хэлбэл энэ нь тохируулж болох зорилго болдог. Гэхдээ эмийг өөрсдийн санаачилгаар алгасах буюу багасгавал өвдөлт эргэн ирж илүү зовоох тул зөвхөн эмнэлгийн ажилтантай хамт тохируулна.
Эмчийн үзлэгийн үеэр асууж болох зүйлс: сүүлийн хэд хоногт ямар эм нэмэгдсэн буюу өөрчлөгдсөн бэ; одоогийн байдлыг эмийн тайвшрал гэж үзэж байна уу, дэмийрэл гэж үзэж байна уу, эсвэл өвчний явц гэж үзэж байна уу; буцаан сайжруулж болох шалтгаан (халдвар, кальци ихсэх, шингэн дутагдал, бөөрний үйл ажиллагаа)-ыг шалгах шаардлагатай юу; опиоидын төрлийг солих буюу тунг дахин тохируулж сэрүүн байдлыг бага зэрэг нэмэх боломж бий юу; одоогийн гүн нойр нь зорилготойгоор хийж буй паллиатив тайвшруулалт (palliative sedation) мөн үү, мөн бол түүний зорилго, зөвшөөрлийн журам ямар вэ.
Эцэст нь нэг буруу ойлголт. Өвдөлтөд тохируулан үе шаттай нэмсэн опиоид нь амьдралыг богиносгодог гэсэн нотолгоо батлагдаагүй бөгөөд харин ч өвдөлт, амьсгаадалтыг эмчлэхгүй орхих нь биед илүү ачаалал өгдөг. Гэхдээ амьсгал нь илт удаан буюу гүехэн болох, уруул нь хөхрөх, булчин хүчтэй татах, урьд байгаагүй самуурал, хий үзэгдэл шинээр илрэх үед дараагийн үзлэгийг хүлээлгүй тэр даруй эмнэлгийн ажилтанд мэдэгдэх нь зүйтэй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тодорхой өвчтөний эмчилгээг орлохгүй. Эмийн төрөл, тун, ухаан санааны өөрчлөлтийн шалтгаан нь хүн бүрийн байдлаас хамаарч өөр байдаг тул эмчлэгч эмч, эмнэлгийн багтайгаа зөвлөлдөж шийдвэрлэнэ үү.