Хорт хавдар нь ахисан шатанд байгаа хүн гэнэт байхгүй зүйл харах, бодит бус төлөвлөгөөг удаан ярих зэрэг өөрчлөлт гарвал гэр бүлийнхэн ихэвчлэн ихэд түгшдэг. Анагаах ухаанд үүнийг дэмийрэл (delirium) гэж нэрлэдэг. Энэ нь зан чанар өөрчлөгдсөн хэрэг ч биш, ой санамж олон жилээр аажим буурдаг дементиа (dementia) ч биш юм. Биед үүссэн ямар нэг эмгэгээс болж тархины үйл ажиллагаа харьцангуй богино хугацаанд алдагддаг байдал бөгөөд хамгийн түрүүнд алдагддаг нь ой санамж биш, анхаарал (attention) байдаг. Тиймээс өгүүлбэрийн бүтэц зөв хэвээр байхад агуулга нь бодит байдлаас салж болно.
Дэмийрлийн хамгийн онцлог шинжийн нэг нь хэлбэлзэх явдал юм. Бүтэн өдрийн турш нэг адил байхын оронд хэдэн цагийн зайтай бүрхэгдэж, дараа нь тодорч байдаг. Иймд өглөөний эргэлтээр тодорхой хариулж байсан хүн шөнөдөө өөр хүн шиг харагдах нь ховор биш. Үдээс хойш болон оройн цагаар шинж тэмдэг эрчимжих хандлагыг наран жаргах үеийн хам шинж (sundowning) гэж нэрлэдэг. Хооронд нь саруул цаг гарч байгаа нь дэмийрэл биш гэсэн үг биш, харин ийм хэлбэлзэл нь өөрөө дэмийрлийг илтгэх шинж гэж үздэг.
Заримдаа өгүүлбэр нь дүрмийн хувьд төгс, нүд рүү харан, сонсож байгаа эсэхийг чинь шалгаж байхад ярьж буй явдал нь бодитой биш байдаг. Энэ нь хэл ярианы бүтцийг үүсгэх чадвар харьцангуй хадгалагдсан хэр нь одоо, энд болж буй зүйлтэй тулгаж шалгах үйл ажиллагаа алдагдсан үед илэрч болно. Тодорхой, уран ярьж байгаа нь ухамсар бүрэн хэвийн гэсэн баталгаа биш, эсрэгээрээ бодит бус зүйл ярьж байгаа нь ухамсар бүрэн алдагдсан гэсэн үг ч биш.
Дэмийрлийг ихэвчлэн хашгирах, босох гэж оролдох (гиперактив хэлбэр) гэж төсөөлдөг ч бодит байдал дээр чимээгүй, нойрмог, яриа цөөрч, хариу удаашрах гипоактив (hypoactive) хэлбэр цөөнгүй тохиолддог. Үүнийг зүгээр л ядарсан юм болов уу, өвчин намдаах эмнээс болсон юм болов уу гэж өнгөрөөж, оношлогоо хожимддог. Хоёр хэлбэр ээлжлэн илэрдэг холимог хэлбэр ч бий.
Шалтгаан нь ихэнхдээ ганц биш, хэд хэдэн зүйл давхцдаг. Эмнэлзүйд түгээмэл шалгадаг зүйлүүд: эм (опиоид (opioid)-ын тун нэмэгдсэн эсвэл сольсон, антихолинергик (anticholinergic) үйлдэлтэй эм, стероид, тайвшруулах эм), шингэн алдалт ба электролитийн алдагдал, цусан дахь кальци ихсэх гиперкальциеми (hypercalcemia), натри багасах, халдвар, хүчилтөрөгчийн дутагдал, элэг бөөрний үйл ажиллагаа буурснаас хаягдал бодис хуримтлагдах, шээс саатах эсвэл өтгөн удаан хугацаанд гарахгүй байх, тархи болон тархины бүрхүүлийн үсэрхийлэл, хүчтэй өвдөлт ба нойргүйдэл. Эдгээрээс шингэн алдалт, өтгөн хаталт, шээс саатал, эмийн тохируулга, зарим электролитийн алдагдал зэрэг засаж болох хүчин зүйл илэрч, залруулагдвал байдал мэдэгдэхүйц сайжирч болно.
Гэвч өвчин ихээхэн ахиж, амьдралын эцсийн үе рүү ойртсон үед илэрдэг дэмийрлийг (terminal delirium) бүрэн буцаах боломж хязгаарлагдмал байх нь олонтаа. Ийм үед эмчилгээний зорилго нь ихэвчлэн бүрэн хэвийн байдалд эргүүлэхээс илүү тайван бус байдал, түгшүүрийг багасгаж, тухтай байлгах зүг рүү шилждэг. Аль тохиолдол болох, хаана хүртэл шинжилгээ хийх, эмийг хэр зэрэг тохируулах нь өвчтөний ерөнхий байдал болон өвчтөн, гэр бүлийн эрхэмлэдэг зорилгоос хамаардаг тул эмчлэгч багтайгаа хамтран чиглэлээ тогтоох нь чухал.
Дуудлага бүдгэрэх нь дэмийрэлтэй хамт илэрч болох ч тайвшруулах үйлдэлтэй эм, ам хатах, бие ерөнхийдөө сульдах, залгих болон ярианы булчингийн хүч буурах зэрэг өөр шалтгаантай ч байж болно. Дуудлагын тод байдал ба ухамсрын түвшин нь өөр өөр тэнхлэг тул яриа бүдгэрсэн нь шууд дэмийрэл гэсэн дүгнэлт болохгүй.
Гэр бүлийнхэн орчны зохион байгуулалтаар тусалж чадна. Өдөр нь хөшгөө нээж гэрэл оруулах, шөнө нь харанхуй, чимээгүй байлгаж өдөр шөнийн хэмнэлийг бий болгох; нүдний шил, сонсголын аппаратыг зүүлгэх; цаг, хуанли харагдахуйц байрлуулж, мэндчилгээндээ өнөөдрийн огноо, энд хаана байгааг байгалийн жамаар оруулах; танил гэрэл зураг, эд зүйлийг ойролцоо тавих нь тус болно. Бодит бус зүйл ярих үед үг тус бүрээр нь няцаахаас илүү, ард нь буй сэтгэл хөдлөлд (түгших, яарах, санаа зовох) эхлээд хариу үзүүлэх нь хоёр талдаа хөнгөн байдаг. Энэ үед унаж бэртэх эрсдэл өндөр тул орны өндрийг бууруулж, шалан дээрх зүйлийг цэгцлэх нь чухал ба биеийг нь боож хязгаарлах арга нь ихэвчлэн хамгийн сүүлийн сонголт бөгөөд эмнэлгийн багтай урьдчилан зөвлөлдөх нь зүйтэй.
Тэмдэглэл хөтөлбөл богино эргэлтийн үр өгөөж ихэснэ. Хэдэн цагт тод, хэдэн цагт бүрхэг байсан, хэзээ унтсан, эмийг хэзээ сольсон эсвэл тунг нэмсэн, шээс, өтгөн сүүлд хэзээ гарсан, халуурах, амьсгаадах шинж хамт байгаа эсэхийг цагийн хамт бичиж үлдээвэл шалтгааныг нарийсгахад тустай. Шинээр эхэлсэн халуурал, гэнэтийн амьсгаадалт, шээс бараг гарахгүй байх, аюулгүй байдалд заналхийлэх хэмжээний хүчтэй тайван бус байдал, хэдхэн цагийн дотор эрс дордох өөрчлөлт гарвал дараагийн эргэлтийг хүлээхгүйгээр шууд мэдэгдэх нь зөв.
Эцэст нь, ухаан тод байх мөчүүдэд бэлэн байх нь ач тустай. Тэр мөч хэр олон удаа, хэр удаан үргэлжлэхийг урьдчилан таамаглахад хэцүү тул хэлэх ёстой чухал үгээ товчхон ч гэсэн эхэлж хэлэх нь харамслыг багасгадаг. Дуу хоолой, дүрс бичлэг үлдээхийг хүсвэл өөрөөс нь зөвшөөрөл авах алхмыг мартаж болохгүй.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тодорхой өвчтөнд тавих онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдгийн шалтгааныг үнэлэх, эмийн тохируулга хийх асуудлыг эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.