Эмчээс «энэ хавдрыг хоргүй (benign) гэж хэлэхэд ч бэрх, хортой (malignant) гэж хэлэхэд ч бэрх» гэсэн тайлбар сонсоход тодорхой нэр сонссоноос ч илүү түгшүүртэй санагдаж болно. Гэвч хавдрыг зөвхөн хоёр бүлэгт хуваадаггүй. Насан туршдаа асуудал үүсгэхгүй, маш удаан өсдөг хэлбэрээс эхлээд богино хугацаанд эргэн тойрны эдэд нэвчдэг хэлбэр хүртэл өргөн хүрээнд байрлуулж үздэг бөгөөд дунд хэсэгт нь байрлах хэлбэрийг ихэвчлэн хилийн буюу хэвийн бус (atypical, borderline) хавдар гэж нэрлэдэг.
Энэ байрлалыг эмгэг судлалын (pathology) шинжилгээ тогтооно. Мэс засал буюу зүү биопсиор авсан эдийг микроскопоор харж, эсийн хэлбэр хэр эмх замбараагүй болсон, хуваагдаж буй эс (митоз, mitosis) хэр олон харагдаж байгаа, үхжсэн хэсэг (некроз) байгаа эсэх, эргэн тойрны эдэд нэвчсэн ул мөр байгаа эсэхийг хамтад нь үнэлдэг. Үүн дээр хуваагдаж буй эсийн эзлэх хувийг харуулдаг Ki-67 зэрэг үзүүлэлт нэмэгддэг. «Хортой байдал нь 3 хувь гэсэн» гэж яригддаг тоо ихэвчлэн энэ өсөлтийн үзүүлэлтийг хэлж байдаг бөгөөд эмнэлэг, лаборатори бүр өөр өөрөөр бичдэг тул эмгэг судлалын хариун дээрх яг тэр үг, зэрэглэлийг хадгалж авах нь зөв. Тархи, нугасны хавдарт сүүлийн жилүүдэд микроскопын дүгнэлт дээр удамшлын болон молекул шинжилгээг нэмж зэрэглэл тогтоох болсон учир хэдэн жилийн өмнөх онош өнөөдрийн бичиглэлээс өөр харагдаж болно.
Хилийн хэлбэр гэдэг нь эрсдэл бага гэсэн үг болохоос эрсдэл огт байхгүй гэсэн үг биш. Ихэнх тохиолдолд байрандаа удаан өсөх буюу дахих хэмжээгээр өнгөрдөг ч, ховор тохиолдолд яс, уушиг зэрэг алс эрхтэнд тархсан тухай мэдээлэгддэг. Тархалт батлагдвал анхны зэрэглэлээс үл хамааран эмчилгээний төлөвлөгөө өөрчлөгддөг: өвдөлт өгч буй буюу хугарах эрсдэлтэй хэсэгт мэс засал, туяа эмчилгээ (radiotherapy) хэрэглэж, олон хэсэгт тархсан буюу хурдан явцтай үед бүх биед үйлчлэх эмчилгээг хамт авч үзнэ.
Товлосон тооны хими эмчилгээ (chemotherapy) дуусгасны дараа «одоохондоо ажиглая» гэж хэлэх нь эмчилгээг орхисон хэрэг биш. Энэ бол авах үр дүнг авсан тул тогтмол хугацаанд дүрс оношилгоо хийж, өөрчлөлт гарвал дахин оролцох гэсэн төлөвлөгөөт ажиглалт юм. Ийм үед дүгнэлтэд «хэмжээ өөрчлөгдөөгүй, тогтвортой» гэж бичигдэх нь сайн үр дүн байж болно. Багасаагүй гэдэгт л анхаарал хандах амархан ч, өсөлгүй байрандаа байх нь өөрөө эмчилгээний зорилго болдог тохиолдол цөөнгүй.
Хяналтын хугацаа 1 жил байснаа 6 сар болж, дараа нь дахин уртсах нь бас зарчимтай. Тухайн хүнд өөрчлөлт гарах магадлал хэзээ хамгийн өндөр байхаас хамааран хугацааг тогтоодог. Шинэ голомт үүсэх буюу гэнэт томрох тохиолдолд шинжилгээг ойртуулж, хэдэн жил дараалан тогтвортой байвал туяаны ачаалал, зардал, шинжилгээ бүрийн сэтгэлийн ачааллыг хамт жинлэн хугацааг уртасгадаг. Хугацаа уртассан нь анхаарал буурсан гэсэн үг биш, өнөөг хүртэлх явц тэр шийдвэрийг дэмжиж байна гэсэн үг.
Харин шинжилгээ хоорондын хугацаанд шинж тэмдгийг өөрөө ажиглах шаардлагатай. Урьд өмнөхөөс өөр, шинээр эхэлж үргэлжилж буй толгой өвдөлт, ялангуяа өглөө хүчтэй байх, давтан бөөлжих, нэг талын гар хөл сулрах, хэл нь ярианд орохгүй болох, хараа хумигдах, таталт өгөх зэрэг үед дараагийн цагаа хүлээлгүй холбоо барих нь аюулгүй. Нуруунд голомттой бол шөнө хүчтэй болдог нурууны өвдөлт, хөл рүү дамжих бадайрал, сулрал, бие засах үйл ажиллагааны өөрчлөлт онцгой чухал — эдгээр нь нугас дарагдаж байгаагийн шинж байж болох тул яаралтай гэж үздэг. Ясанд голомттой үед бага хөдөлгөөнд гэнэт хүчтэй өвдөх нь хугарлыг, хэт цангах, дотор муухайрах, ухаан бүрхэгших нь цусан дахь кальци ихсэхийг илэрхийлж болно. Эмгэг судлалын хариу, зэрэглэл, молекул шинжилгээний бичиг, дүрс оношилгооны материалаа нэг дор хадгалж байвал эмнэлэг солиход давхардсан шинжилгээ хийхээс сэргийлнэ.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Хавдрын төрөл, зэрэглэл, өмнөх эмчилгээний явцаас хамааран шийдвэр өөр байдаг тул өөрийн эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.