Эрүүл мэндийн үзлэгийн үеэр бүдүүн гэдэсний дуран (colonoscopy) хийлгэсний дараа "Хэдэн полип (polyp) авч хаялаа" гэж сонсох нь нэлээд түгээмэл. Тэгээд тэр үгийг сонсонгуутаа толгойд олон бодол орооцолдоно. Авч хаясан нь хорт хавдар (cancer) байсан болов уу? Хэрэв аваагүй бол яах байсан бол? Үнэндээ полип болгон адилхан биш. Бүдүүн гэдэсний дотор талын салст бага зэрэг товойж гарсан бөөгнөрлийг бүгдийг нь нэрлээд полип гэж нэрлэдэг ч, дотор нь насан туршдаа дөлгөөн байгаад дуусдаг нь ч бий, цаг хугацаа өнгөрөхөд аашаа муудаж эхэлдэг нь ч холилдсон байдаг.
Асуудал болдог нь ихэвчлэн аденома (adenoma) гэж нэрлэгддэг төрөл. Аденома нь бүдүүн гэдэсний салстыг бүрдүүлдэг булчирхайн (gland) эдээс үүсдэг бөгөөд эхэндээ жижиг, номхон харагдаж байсан ч эс нь аажмаар хэвийн бусаар олширч, хэлбэр нь алдагдаж эхэлдэг. Эмч нар ихэвчлэн "аденома-хавдрын дараалал (adenoma-carcinoma sequence)" гэж нэрлэдэг урсгал гэдэг нь яг л энэ. Хэвийн салстаас жижиг аденома үүсч, тэр нь өсөхийн хэрээр эсийн өөрчлөлт хуримтлагдаж, заримынх нь эцэст нь хорт хавдар (malignant) руу шилждэг үе шаттай зам. Гэхдээ буруу ойлгож болохгүй зүйл нь, аденома үүссэн гээд тэр даруй хорт хавдар болдоггүй гэдэг нь. Энэ үйл явц ихэвчлэн хэдэн жил, уртдаа арав орчим жилийн дотор аажуухан явагддаг. Тиймээс дунд нь илрүүлж авч хаявал тэр гинж тэндээ тасардаг.
Тэгвэл ямар аденома илүү аюултай вэ. Хэмжээ нь 1 см-ээс хэтэрсэн, нэг хоёр биш олон ширхэг тарж байрласан, эсвэл эд эсийн шинжилгээнд (biopsy) "хялгасан хэлбэрт (villous)" гэдэг хэлбэр холилдсон бол эмч нар арай илүү анхаардаг. Гадаргуу нь хавтгайгаар тэлж тархдаг хэлбэр нь дурангаар олоход төвөгтэй учраас алдаж орхиход амархан гэдгийг ч мэдэж байх нь зүйтэй. Эсрэгээрээ гиперпласт полип (hyperplastic polyp) шиг хорт хавдар руу тийм ч амар орохгүй төрөл ч бий. Тиймээс "полип байсан" гэсэн ганц үгээр өөрийгөө урьдчилаад айлгахаас илүүтэй, ямар төрлийнх байсан, хэмжээ нь ямар байсан гэдгийг шинжилгээний хариунаас нягталж үзэх нь хавьгүй тустай.
Урьдчилан сэргийлэлт гэж тийм ч сүрдмээр зүйл биш. Улаан мах юм уу боловсруулсан мах хэт их идэх хооллолтын зуршил, архи, тамхи, дасгал хөдөлгөөн дутагдах, таргалалт зэрэг танил зүйлс бүдүүн гэдэсний салстад дарамт өгдөг гэдэг нь олон судалгаанаас давтагдан гарсан яриа. Ногоо, бүхэл үр тариа, хангалттай хүнсний эслэг (fiber) тустай гэдэг нь ч мөн адил. Гэхдээ үнэнийг хэлэхэд хооллолтоор л бүх зүйлийг хааж чадахгүй. Гэр бүлд нь бүдүүн гэдэсний хорт хавдар буюу аденома туулсан хүн байвал бүр ч тийм. Тиймээс эцэст нь хамгийн найдвартай хамгаалалт нь "цаг тухайд нь хийлгэх дуран" юм. Аденома илрүүлж авч хаях тэр мөчид ирээдүйн нэг хорт хавдрыг урьдчилан арилгаж байгаа хэрэг.
Ихэвчлэн онцын эрсдэлт хүчин зүйлгүй бол дөчин таваас тавь орчим наснаас бүдүүн гэдэсний дуран эхлэхийг зөвлөдөг бөгөөд шинжилгээнд аденома илэрвэл түүний төрөл, тооноос хамаараад дараагийн шинжилгээний хугацааг урагшлуулдаг. Авч хаясан нь цэвэрхэн аденома байсан бол хэдэн жилийн дараа дахин уулзъя гэдэг, арай анхаарал татсан хариутай бол илүү богино хугацаа тогтоодог. Энэ зай хүн бүрд өөр өөр байдаг тул үзүүлсэн эмнэлгээсээ зааварчилсан хуваарийг дагах нь зөв. Нэг удаа авсан гээд дуусахгүй, шинэ полип дахин үүсч болох тул хяналтад байх нь чухал гэсэн үг.
Энэ нийтлэл бол бүдүүн гэдэсний полип болон аденомыг ойлгоход тань туслахаар эмхэтгэсэн ерөнхий мэдээлэл юм. Өөрийн шинжилгээний хариу болон дараагийн үзлэгийн хугацааг заавал үзүүлсэн эмч мэргэжилтэнтэйгээ зөвлөлдөөрэй.