Шулуун гэдэсний хорт хавдрын (rectal cancer) үед мэс заслын өмнө хими болон туяа эмчилгээг урьдчилан хийх (neoadjuvant chemoradiotherapy) арга өргөн хэрэглэгддэг. Зорилго нь хавдрын хэмжээг багасгаж, мэс заслын нөхцөлийг сайжруулах явдал юм. Эмчилгээний дараах дүрс оношилгоонд хавдар бараг харагдахгүй болсон гэсэн хариу гарахад гэр бүлийнхэн ихэвчлэн нэг асуулт тавьдаг: ийм сайн болсон байхад яагаад мэс засал хийх шаардлагатай вэ?
Дүрс оношилгоонд харагдахгүй байгаа нь биед хавдрын эс үлдээгүй гэсэн үг биш юм. Компьютер томографи (CT), соронзон резонанс (MRI), дурангийн шинжилгээ нь эмчилгээний хариу урвалын хэмжээг үнэлдэг бөгөөд бүрэн арилсныг батлахгүй. Үлдэгдэл эс байгаа эсэхийг зөвхөн авсан эдийг микроскопоор шинжилсний дараа тодруулна. Хариу урвал маш сайн байгаа зарим тохиолдолд мэс засал хийхгүй хянан ажиглах (watch and wait) арга хэлэлцэгддэг ч энэ нь чанд шалгуур, ойр ойрхон хяналтын шинжилгээ шаарддаг бөгөөд дахин ургах эрсдэлийг хамт хүлээж авдаг сонголт юм. Аль арга тохирохыг хавдрын байрлал, хариу урвалын түвшин, биеийн ерөнхий байдал тодорхойлдог тул эмчийн зөвлөмжийн үндэслэлийг эмчийн өрөөнд шууд асуух нь зүйтэй.
Гэвч өвчтөнийг зогсоож буй айдас нь хавдар өөрөө биш, ерөнхий мэдээ алдуулалт байх тохиолдол бий. Мэдээ алдуулалтын дараа санах ой муудах, хүн танихгүй болох вий гэсэн айдас юм. Энэ санааг дор хаяж дөрвөн салаа болгон салгаж үзвэл ойлгомжтой болно.
Нэгдүгээрт, мэс заслын дараах цочмог солиорол (postoperative delirium). Мэс заслын дараах хэдхэн хоногт цаг хугацаа, орон зайг андуурах, шөнөдөө тайван бус болох, байхгүй зүйл харагдах хэлбэрээр илэрдэг. Настай өвчтөнд харьцангуй түгээмэл боловч ихэвчлэн түр зуурын шинжтэй бөгөөд шалтгааныг засмагц хэдхэн хоногт сайжирдаг. Зөвхөн мэдээ алдуулах эмнээс болдоггүй бөгөөд өвдөлт, нойргүйдэл, шингэн дутагдал, электролитийн алдагдал, халдвар, өтгөн хатах, шээс хаагдах, тайвшруулах эм зэрэг давхцахад илүү үүсдэг. Иймд ихэнх хэсэг нь урьдчилан сэргийлж, эрт илрүүлж болох талбар юм.
Хоёрдугаарт, мэс заслын дараах танин мэдэхүйн өөрчлөлт (postoperative cognitive dysfunction). Солиорол шиг тод биш бөгөөд хэдэн долоо хоног, сараар анхаарал төвлөрөл сулрах, үг олдохгүй байх мэдрэмжээр илэрдэг. Ихэнх хүн хугацаа өнгөрөхөд сэргэдэг ба мэдээ алдуулалт нь дементиа үүсгэдэг гэсэн шалтгаан-үр дагаврын холбоо батлагдаагүй байна. Нас, эмчилгээний өмнөх танин мэдэхүйн байдал, мэс заслын цар хүрээ, үрэвслийн хариу урвал, эмнэлгийн орчин зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг гэж үздэг.
Гуравдугаарт, өмнөх мэдээ алдуулалтын дурсамж. Олон хүн кесар хагалгааны (cesarean section) туршлагаа үндэслэдэг ч кесар хагалгааг ихэвчлэн нурууны буюу эпидураль мэдээ алдуулалтаар (spinal/epidural anesthesia) хийдэг бөгөөд энэ нь ерөнхий мэдээ алдуулалтаас ялгаатай. Мөн хэдэн арван жилийн өмнөх мэдээ алдуулалт болон өнөөдрийн хэрэглэдэг эм, хяналтын багаж, мэс заслын дараах өвдөлт намдаах арга нэлээд өөрчлөгдсөн. 'Тэр үед хэцүү байсан тул одоо ч мөн адил байх болно' гэсэн таамгийг мэдээ алдуулагч эмчтэй уулзахдаа шалгаж болно.
Дөрөвдүгээрт, хувь хүний эрсдэлт хүчин зүйл. Өндөр нас, урьд өмнөөс байсан санах ойн бууралт, нойрны амьсгал зогсолт (sleep apnea), архи хэрэглээ, сонсгол болон хараа муудсан байдал, цус багадалт, бөөр, элэгний үйл ажиллагаа, мөн байнга хэрэглэдэг нойрны эм, тайвшруулах эм, антихолинэрг үйлдэлтэй эмүүд нь солиорлын эрсдэлтэй холбоотой. Эдгээрийн олонхыг урьдчилан илрүүлбэл тохируулах боломжтой.
Мэдээ алдуулагч эмчтэй уулзахын өмнө нэг хуудсанд дараах зүйлийг бичиж бэлдэх нь тустай: хэрэглэж буй бүх эм, нэмэлт бүтээгдэхүүний нэр, тун (ялангуяа нойрны болон тайвшруулах эм); өмнөх мэдээ алдуулалтын үед тохиолдсон асуудал болон тэр нь хэсгийн үү, ерөнхий үү гэдэг; сүүлийн гурваас зургаан сард санах ой, өдөр тутмын үйл ажиллагаанд өөрчлөлт гарсан эсэх; архи, тамхи, хурхиралт, нойрны үед амьсгал зогсдог эсэх. Асуух зүйл болгон: энэ удаад ямар мэдээ алдуулалт төлөвлөж байгаа, мэс заслын дараах өвдөлтийг хэрхэн намдаах, тасагт солиорлоос сэргийлэх ямар арга хэмжээ авдаг вэ.
Эмнэлэгт хэвтэж байх хугацаанд гэр бүлийнхэн ч тусалж чадна: нүдний шил, сонсголын аппаратыг тасалдалгүй хэрэглүүлэх; өдрийн цагаар хөшгийг нээж, богинохон ч гэсэн алхуулах; шөнө дуу чимээ, гэрлийг багасгах; цаг, хуанлийг харагдах газар тавих; өвдөлтийг тэвчилгүй цаг тухайд нь мэдэгдэх; шингэн хэрэглээ, өтгөн шээсний байдлыг ажиглах; танил эд зүйл, гэрэл зургийг дэргэд байлгах. Шөнийн цагаар ердийнхөөс өөр байдал ажиглагдвал 'нас нь' гэж өнгөрөөлгүй сувилагчид шууд хэлэх нь дээр.
Эцэст нь, гэр бүлийн үүрэг бол ятгах биш, айдсын жинхэнэ агуулгыг хамт тодруулах явдал байж болно. Айж байна гэдгийн цаана мэдээ алдуулалт байна уу, өтгөн хаталт, ялгадасны өөрчлөлт үү, стома (stoma) тавих магадлал уу, эсвэл үр хүүхдэдээ дарамт болох вий гэсэн бодол уу гэдгээс хамаарч хэрэгтэй тайлбар тэс өөр болно. Эмчилгээний сонголтыг эцэст нь өвчтөн өөрөө шийддэг бөгөөд мэдээ алдуулалтын зөвлөгөө, олон мэргэжлийн багийн хэлэлцүүлэг хүсэх боломжтой. Хэрэв мэс заслыг хойшлуулах эсвэл өөр сонголт авч үзэх бол тэр шийдвэр ямар эрсдэл дагуулах, ямар хяналтын хуваарь шаардахыг заавал тодруулж авах хэрэгтэй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээллийн зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Эмчилгээний арга, мэдээ алдуулалтын төлөвлөгөө, шинжилгээний хуваарийн талаар эмчилгээ хийж буй эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.