Ерөнхий мэдээ алдуулгаас сэрсний маргааш өглөө эмчийн үзлэгээр сонсох тайлбар ихэвчлэн богино байдаг. "Хэвлийн хальс (peritoneum) цэвэр байсан", "нойр булчирхайн (pancreas) хавьд харагдахгүй байна", "өндгөвчийг авсан" гэсэн өгүүлбэрүүд хэдхэн секундэд өнгөрч, өвдөлт нойрмоглолын завсар тэдгээрийг бүрэн ойлгож авахад бэрх. Эмнэлгээс гарч ухаан саруул болох үед "тэгвэл одоо юу үлдсэн бэ" гэсэн асуулт л үлддэг. Доор юу нь аль хэдийн тодорхой болсон, юу нь хараахан тодорхойгүй байгааг ялган тайлбарлав.
Нэгд, мэс заслын өрөөнд "харагдахгүй байна" гэдэг нь нүдээр харсан дүгнэлт (gross findings) юм. Мэс засалч нээлттэй талбар эсвэл лапароскопын дэлгэцээр үнэлдэг зүйл бол харагдахуйц зангилаа, өнгө болон бүтцийн өөрчлөлт, тэмтрэхэд хатуурсан эсэх юм. Мэс заслын өмнөх химийн эмчилгээ (neoadjuvant chemotherapy) хийлгэсэн тохиолдолд өмнө нь харагдаж байсан хэсэг сорви шиг өөрчлөгдсөн, эсвэл огт ялгагдахгүй байж болно. Гэвч нүдээр эсийн түвшний өөрчлөлтийг үнэлэх боломжгүй. "Харагдахгүй байна" гэдэг нь тухайн мөчид, тухайн харагдах талбарт голомт илрээгүй гэсэн үг бөгөөд эцсийн дүгнэлтээс өөр давхаргын мэдээлэл юм.
Хоёрт, хэвлийн угаалгын эсийн шинжилгээ (peritoneal washing cytology). Ходоодны хорт хавдрын мэс заслын үед хэвлийн хөндийд физиологийн уусмал хийж, буцаан авч, дотор нь хавдрын эс байгаа эсэхийг шалгадаг. Нүдэнд харагдах зангилаа байхгүй байсан ч эс илэрч болох бөгөөд эсрэгээр сөрөг хариу гарч ч болно. Хариу нь ихэвчлэн мэс заслын өдөр биш, хэдэн хоногийн дараа гардаг тул үзлэгээр сонссон "цэвэр байсан" гэдэг үгнээс тусад нь лавлах шаардлагатай.
Гуравт, мэс заслын явцын хөлдөөсөн зүсмэлийн шинжилгээ (frozen section). Тайрах хүрээг тогтоох, эсвэл сэжигтэй эдийн шинж чанарыг тэр дороо тодорхойлох шаардлагатай үед эдийн хэсгийг хөлдөөж хурдан уншдаг. Хариу нь хэдэн арван минутад гардаг ч бүх эдийг харж чаддаггүй тул эцсийн уншилтаар агуулга нь нэмэгдэх буюу өөрчлөгдөж болно. Мэс заслын дараа шууд сонссон тайлбар хожмын бичгэн хариунаас арай өөр санагддагийн нэг шалтгаан энэ.
Дөрөвт, эцсийн эмгэг судлалын хариу (final pathology). Авсан ходоод, тунгалгийн зангилаа, хамт тайрсан эрхтнийг бүрэн боловсруулж микроскопоор үзсэн үр дүн бөгөөд ихэвчлэн мэс заслын дараа 1-2 долоо хоногт гардаг. Үүнд тайралтын ирмэг (resection margin) хавдарт хүрсэн эсэх, шалгасан тунгалгийн зангилаанаас хэдэд нь тархалт илэрсэн, урьдчилсан химийн эмчилгээ авсан бол хавдар хэр хариу өгсөн (tumor regression grade) зэрэг бичигддэг. Үе шатны тэмдэглэгээний өмнөх "y" үсэг нь урьдчилсан эмчилгээний дараах үе шат гэсэн тэмдэг. Цаашид нэмэлт (adjuvant) эмчилгээ хийх эсэх, хэрхэн хийх нь үзлэгийн үеийн сэтгэгдлээс илүүтэй энэ хариунд тулгуурлан шийдэгддэг.
Өндгөвчийг хамт авсан тохиолдол ч мөн энэ урсгалд ойлгогдоно. Ходоодны хорт хавдар өндгөвч рүү тархах хэлбэр нь мэдэгдсэн байдаг тул (Крукенбергийн хавдар, Krukenberg tumor) мэс заслын үед өндгөвчид өөрчлөлт илэрвэл эдийн баталгаажуулалтыг давхар хийхээр авах тохиолдол бий. Чухал зүйл бол авсан гэдэг баримт биш, тэр эдээс юу илэрсэн бэ гэдэг бөгөөд энэ нь мөн эмгэг судлалын хариунд тэмдэглэгддэг. Цэвэршилтийн өмнөх насны хүн бол хоёр талын өндгөвч авсны дараах дааврын өөрчлөлтийн талаар тусад нь тайлбар авах нь зүйтэй.
Хариу сонсохоос өмнө эмхэлж бэлдэх дараалал. ① Үзлэгээр сонссон өгүүлбэрүүдийг тайлбар нэмэлгүй, санасан хэвээр нь бичиж ав. ② Бодитоор тайрсан хүрээг (ходоодны хэр хэсэг, тунгалгийн зангилааны хүрээ, хамт авсан эрхтэн) тодруул. ③ Хэвлийн угаалгын эсийн шинжилгээ хийсэн эсэх, хариу нь хэзээ гарахыг асуу. ④ Эцсийн эмгэг судлалын хариу гарах өдөр болон аль тасаг тайлбарлахыг тогтоо. ⑤ Дараагийн эмчилгээний шийдвэр тэр хариун дахь аль үзүүлэлтээс хамаарахыг нэг өгүүлбэрээр асууж ав. ⑥ Асуултаа гурваас хэтрүүлэлгүй бичиж очвол богино хугацааны үзлэгт ч хариу авахад хялбар.
Сэргэлтийн эхэн үеийн талаар нэг зүйл нэмье. Мэс заслын маргаашаас алхахыг зөвлөдөг нь хүчээр ачаалал өгөх гэсэн хэрэг биш, харин судасны бүлэн (thrombosis), уушгины хүндрэл, гэдэсний хөдөлгөөн сэргэхтэй холбоотой. Гэхдээ алхах нь өвдөлт тодорхой хэмжээнд хяналтад орсон үед л боломжтой тул тэвчихийн оронд хэр өвдөж байгаагаа, хэзээ өвдөж байгаагаа тухай бүрт нь хэлэх нь сэргэлтэд тустай. Эмнэлгээс гарсны дараа халуурах, гэдэс гэнэт хүчтэй өвдөх, шархнаас гарах шингэн ихсэх зэрэг тохиолдолд дараагийн үзлэгийг хүлээлгүй холбоо барих шалгуурыг урьдчилан авч үлдээрэй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Өөрийн шинжилгээний хариу болон биеийн байдалд тохирсон шийдвэрийг эмчлэгч эмч нартайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.