Зун бүр эмнэлэг болон өвчтөнүүдийн форум дээр ижил асуулт гарч ирдэг: өглөө оройд гэдсэндээ цусан бүлэгнэлтийн эсрэг тарилга (anticoagulant) хийлгэж байгаа, биеийн байдал жаахан дээрдсэн, хүүхэд амралттай — далайд орж болох уу? Энэ асуултын ард ихэвчлэн хоёр мэдрэмж зэрэг оршдог: бүхэл зуныг гэртээ өнгөрүүлсэн хүүхдийнхээ өмнөх гэм буруу, мөн эмнэлгээс хол газар ямар нэг зүйл болвол яах вэ гэсэн болгоомжлол.
Эхлээд нэг буруу ойлголтыг арилгах нь зүйтэй. Түгээмэл хэрэглэгддэг бага молекул жинтэй гепарин (low-molecular-weight heparin, LMWH) бол венийн тромбоэмболизм (venous thromboembolism, VTE) буюу судасны бүлэнг эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх зорилгоор арьсан дор тарьдаг эм юм. Ус нь эмийн үйлчлэлийг угаадаггүй, тарилгын байрлалаар дотогш нэвчдэггүй. Хариултыг тодорхойлдог зүйл нь ус өөрөө биш, харин усанд байх үед биед юу тохиолдож болох нь юм. Үүнийг дөрвөн тэнхлэгээр салгаж үзэхэд ойлгомжтой болно.
Нэгдүгээр тэнхлэг нь цус алдалт (bleeding). Цус шингэлэх эмчилгээний үед ижил хүчний цохилтоос илүү том хөхрөлт үүсч, жижиг шарх удаан цус алддаг. Тиймээс асуудал нь усанд сэлэх нь биш, харин усан дээр тохиолддог явдлууд юм: давалгаанд унах, гулгамтгай хад, шатнаас халтирах, усан гулгуур эсвэл дугуйн мөргөлдөөн, шумбалт, сörf зэрэг хүчтэй мөргөлдөөнтэй хөдөлгөөн. Ялангуяа толгойн цохилт нь эхэндээ хэвийн харагдаад хэдэн цагийн дараа илэрч болох тул хамгийн болгоомжтой хандах ёстой. Харин гүехэн усанд хөлөө дүрэх, намуухан газар удаан алхах нь огт өөр ангилалд ордог.
Хоёрдугаар тэнхлэг нь арьс болон биед холбогдсон зүйлс. Бүрэн эдгээгүй мэс заслын шарх, гуурс (drain), эсвэл химопорт (chemoport), PICC зэрэг төвийн венийн зам байгаа бол «шүршүүрт орох» ба «биеэ усанд дүрэх» хоёр огт өөр зүйл бөгөөд дүрэх нь илүү хатуу хязгаартай. Далайн ус, гол, нуур, рашаан, задгай усан сан тус бүр өөр өөр бичил биетэн, өөр өөр эрүүл ахуйн түвшинтэй. Элэгний өвчинтэй эсвэл дархлаа сулласан хүмүүст далайн усны бактерийн халдвар ховор боловч хурдан хүндэрч болох тул нээлттэй шарх, катетерын байрлалтай бол дүрэхээс өмнө заавал эмчээс лавлана. Тарилгын байрлалын хөхрөлт, жижиг цэгэн цус хурал нь ихэвчлэн ус хүрч болдог, харин нээлттэй буюу шүүрэлтэй шарх бол өөр асуудал.
Гуравдугаар тэнхлэг нь бүлэн өөрөө ямар үе шатанд байгаа нь. Саяхан оношлогдож, эмчилгээний тунгаар өдөрт хоёр удаа тарьж байгаа хурц үе, хэдэн сарын турш тогтвортой яваа үе хоёр өөр. Нэг хөл хавдах, тугалганы өвдөлт, бага зэрэг хөдлөхөд амьсгаадах, цээж базлах шинж илэрч байвал аяллын төлөвлөгөөнөөс өмнө эмчид үзүүлэх хэрэгтэй. Мөн урт удаан зорчих нь өөрөө бүлэн үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг тул нэг хоёр цаг тутам зогсож, алхаж, шагайгаа хөдөлгөх завсарлагааг хуваарьт оруулна.
Дөрөвдүгээр тэнхлэг нь халуун цаг агаар ба эмчилгээний хуваарь. Их халуунд гадаа удаан байх нь шингэн алдалт үүсгэж, шингэн алдалт нь толгой эргэх, цусны өтгөрөлтөд хүргэдэг. Хэрэв хими эмчилгээ (chemotherapy) хийлгэж байгаа бол цагаан эсийн тоо хамгийн бага байх үе (эмээс хамаарч ялгаатай ч ихэвчлэн тарилгын дараах 7–14 хоногийн орчим) аяллын өдөртэй давхцаж байгаа эсэхийг хуанли дээр зэрэгцүүлж харах нь тустай. Зарим хими эмчилгээний эм болон саяхны туяа эмчилгээний дараа арьс нарны гэрэлд илүү мэдрэг болдог.
Тарилгатай хамт аялах практик талууд. Урьдчилан дүүргэсэн тариур ихэвчлэн өрөөний хэмд, өндөр халуунаас хол хадгалагддаг тул зуны халуунд машин дотор эсвэл шууд нарны гэрэлд орхихоос зайлсхий, мөн мөсөн хайрцагт шууд наалдуулж болохгүй. Хоногийн тооноос илүү нөөцтэй авч яв, хэрэглэсэн зүү хийх хатуу сав бэлд, жоронд эсвэл эм хэрэглэж буйг батлах богино тодорхойлолт авч яв. Тарилгын хоорондох ердийн зайг аль болох хадгал. Усанд орсны дараа биеэ сайн хатааж, цэвэр арьсанд тарь; тарьсны дараа үрэхгүйгээр зөөлөн дар, халуун усанд орох буюу хүчтэй хөдөлгөөн хийхээс өмнө хэсэг завсарлана.
Эмнэлэгт дараах дарааллаар асуувал богино хугацаанд ч тодорхой хариу авахад амар. Нэг: одоогийн тун эмчилгээний үү, урьдчилан сэргийлэх үү? Хоёр: сүүлийн ялтас (platelet) болон гемоглобины үзүүлэлт ямар байна, цус алдах эрсдэл өндөр үе үү? Гурав: шарх, гуурс, төвийн венийн зам байгаа бол усанд дүрж болох уу, ус нэвтэрдэггүй боолт хэрэгтэй юу? Дөрөв: энэ сарын хуваарьт аль өдөр нь хамгийн аюулгүй вэ? Тав: аялалын үеэр асуудал гарвал хаана холбогдож, юу үзүүлэх ёстой вэ?
Дараах шинж илэрвэл хүлээлгүй эмнэлэгт хандана: 10 минут дарсан ч зогсохгүй цус алдалт, аяндаа томорсоор байгаа хөхрөлт эсвэл хавдалт, хар өтгөн эсвэл улаан шээс, давтагдах хамрын болон буйлны цус алдалт, нэг хөлний гэнэтийн хавдалт ба өвдөлт, гэнэт амьсгаадах, цээжээр өвдөх, ухаан алдах, толгой цохиулсны дараах толгой өвдөх, бөөлжих, ухамсрын өөрчлөлт, мөн 38°C-аас дээш халууралт.
Эцэст нь нэмж хэлэхэд, хүүхэдтэйгээ өнгөрүүлэх зун зөвхөн усан дотор бүтдэггүй. Өглөө эрт эсвэл орой нар намдсан үед сүүдэрт хөлөө дүрэх, богино хугацаанд орж гараад амрах, усан парк оронд оройн зугаалга хийх — эдгээр нь ч гэсэн тэр улирлыг үлдээдэг. Нэг өдрийг дүүргэхээр хэт ачаалахаас илүү маргаашийн биеийн байдал унахгүй хэмжээнд төлөвлөх нь эцсийн дүндээ хамт байх цагийг илүү их болгодог.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Хэрэглэж буй эмийн төрөл, тун, шарх болон катетерын байдал, эмчилгээний хуваариас хамаарч зөвлөмж өөр байж болох тул аялал, усанд орох төлөвлөгөөгөө эмчлэгч эмчтэйгээ урьдчилан зөвлөлдөнө үү.