Хэл, буйл, амны хөндийн салст бүрхэвчийн хорт хавдар оношлогдсоны дараа мэс заслын зөвлөгөө авахаар очоод «эхлээд шүдний эмчид үзүүлээрэй» гэсэн хариу сонсох нь цөөнгүй тохиолддог. Өдөр бүр яаралтай санагдаж байхад хагалгаанаас өмнө хэдэн шүд, бүр шүдний суулгац (dental implant) авах шаардлагатай гэдэг нь саад мэт, эсвэл тухайн эмнэлэг л онцгой шаардлага тавьж байна гэж бодогдож мэднэ. Гэвч эмчилгээний өмнөх шүдний үзлэг ба бэлтгэл эмчилгээ (dental clearance) нь толгой хүзүүний хорт хавдрын (head and neck cancer) эмчилгээнд олон улсын зөвлөмжид тусгагдсан ердийн алхам юм.
Үүний ард дор хаяж гурван шалтгаан давхарлан оршдог. Нэгдүгээрт, мэс засал болон ерөнхий мэдээ алдуулалтын аюулгүй байдал. Ам ангайлгаж, амьсгалын хоолойд гуурс тавих үед сул сэгсэрсэн шүд эсвэл тохироогүй хиймэл шүд унаж, амьсгалын замд орох эрсдэлтэй. Мөн хавдрыг тайрах хил хязгаар, эрүүг сэргээн засах металл ялтас (reconstruction plate) тавих байрлал нь одоо байгаа шүд, суулгацтай давхцвал мэс заслын төлөвлөгөө өөрөө өөрчлөгддөг.
Хоёрдугаарт, мэс заслын дараа ихэвчлэн үргэлжилдэг туяа эмчилгээ (radiotherapy). Туяа тусгасан эрүүний яс удаан хугацаанд цусан хангамж, эдгэрэх чадвараа алддаг. Ийм ястай үед шүд авах буюу буйл зүсэх нь эдгэрэлгүй болж, ясны үхжил буюу osteoradionecrosis (ORN) руу хүргэж болзошгүй. Энэ эрсдэл бүрэн тэглэдэг цаг үе гэж үгүй бөгөөд эмчилгээ дууссанаас хойш хэдэн жилийн дараа ч үлддэг. Тиймээс хожим асуудал үүсгэх магадлалтай шүдийг туяа эхлэхээс өмнө эмчилдэг.
Гуравдугаарт, дүрс оношилгоо ба төлөвлөлт. Металл хиймэл эд эрхтэн нь компьютерт томографи (CT) дээр хиймэл сүүдэр үүсгэж, хавдрын хил заагийг унших, туяаны тунг тооцоолоход саад болдог. Металлын эргэн тойронд тархсан туяа нь хажуугийн салстын үрэвслийг хүндрүүлдэг тул эмчилгээний үед амны хөндийд тавих хамгаалалтын хэрэгсэл (spacer) тусад нь хийлгэх тохиолдол бий.
Суулгац бол онцгой тохиолдол. Байгалийн шүднээс ялгаатай нь суулгац нь ястай нийлж бэхэлсэн (osseointegration) байдаг тул түүнийг авах нь өөрөө ясан дээрх ажилбар болно. Ийм учраас «байгаа бүхнийг заавал авна» гэсэн дүрэм байдаггүй. Заримдаа зөвхөн дээд хиймэл хэсгийг нь салгаж, суулгацын их биеийг үлдээдэг. Шийдвэр нь тухайн суулгац өндөр тунгийн бүсэд байгаа эсэх, буйл үрэвсэлтэй эсэх, өвчтөн өөрөө цэвэрлэж чадах эсэхээс хамаарна. Хоёр эмнэлэг өөр өөр тооны шүд авахыг зөвлөвөл энэ нь чадварын ялгаа бус, тайрах хүрээ болон туяаны төлөвлөгөө өөр байгаагийн илрэл байх нь олонтоо.
Тиймээс «хэдэн шүд авах вэ» гэдгээр эмнэлгээ харьцуулахаас өмнө ижил асуултуудыг дараалан асуух нь илүү үр дүнтэй. Туяа эмчилгээ төлөвлөгөөнд орсон уу, орсон бол ямар хэсгийг хамрах вэ? Энэ шүд буюу суулгац өндөр тунгийн бүсэд байна уу? Одоо үлдээвэл яагаад дараа нь авахад хэцүү болох вэ? Шүд авсан хэсэг эдгэрэхэд хэдэн хоног шаардагдаж, энэ нь мэс засал эсвэл туяа эхлэх огноог хэр хойшлуулах вэ? Ерөнхийдөө шүд авсны дараа хоёр долоо хоног орчим эдгэрэлтийн хугацаа авдаг ч, авсан шүдний тоо болон буйлны байдлаас хамаарч өөр байна. Хоёр дахь мэргэжлийн санал авахаар очиход ч эдгээр хариултыг бичиж авсан байвал харьцуулах тэнхлэг бүрдэнэ.
Бэлтгэл дууссаны дараа арчилгаа үлдэнэ. Шүлсний булчирхай туяаны бүсэд орвол ам хатах (xerostomia) шинж удаан үргэлжилж, шүлс багассан аманд шүдний цоорол хурдан тархдаг (radiation caries). Фторын түрхлэг эсвэл фторын тэвш хэрэглэх, өдөрт хэд хэдэн удаа физиологийн уусмал буюу хоолны содтой усаар зайлах, спиртгүй амны зайлагч, зөөлөн сойз ашиглахыг ерөнхийд нь зөвлөдөг. Эрүүний булчин хөшиж ам ангайхад хүндрэх (trismus) байдлаас сэргийлэх дасгалыг эмчилгээний явцад эхлэх нь дээр. Тамхинаас гарах, архинаас татгалзах нь эдгэрэлт болон дахилтын эрсдэл хоёуланд нөлөөлнө.
Эмчилгээ дууссаны дараа бас нэг зүйлийг санах хэрэгтэй: шинэ шүдний эмнэлэг таны туяаны түүхийг мэдэхгүй. Үзлэгээс өмнө «толгой хүзүүний хэсэгт туяа эмчилгээ хийлгэсэн, ямар хэсэгт, хэзээ» гэдгээ хэлж өгөх нь шүд авах, суулгац тавих шийдвэрийг өөрчилнө. Буйлаар яс ил гарч харагдах, эдгэрэхгүй өвдөлт, эвгүй үнэр, идээ бээр үргэлжлэх, эсвэл эрүү мэдээ алдаж бадайрах үед дараагийн хяналтыг хүлээлгүй эмчилгээ хийлгэсэн газраа мэдэгдэх нь аюулгүй.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Шүд авах хүрээ, хугацаа, эмчилгээний дараалал нь хавдрын байрлал, үе шат, туяаны төлөвлөгөө, биеийн ерөнхий байдлаас хамаарч өөр байдаг тул эмчлэгч эмч болон шүдний эмчийн багтай заавал зөвлөлдөж шийдвэрлэнэ үү.