Шинээр тогтоогдсон гэдэс, шулуун гэдэсний хорт хавдрын (colorectal, rectal cancer) үе шатыг тодорхойлохоор эмнэлэгт хэвтэхэд цээж, хэвлийн компьютер томограф (CT) болон аарцгийн магнит резонанст томограф (MRI) нь үндсэн шинжилгээ болдог. Зарим тохиолдолд эдгээр дээр PET-CT (positron emission tomography) ба ясны сканнер (bone scan) нэмэгддэг. Интернэтэд PET-CT-г зөвхөн тархалт (metastasis) эсвэл дахилтын (recurrence) үед хийдэг гэж бичсэн байдаг ч, эмнэлзүйн практикт эхний удаа тогтоогдсон хавдрын үе шатыг (staging) тодруулахад ч сонгомлоор хэрэглэдэг. Шинжилгээ нэг нэмэгдсэн нь өвчин хүндэрсэн гэсэн шинж биш, харин эмчилгээний аргыг сонгохоос өмнө тодорхойгүй зүйл үлдээхгүй байх гэсэн санаа байх нь их.
PET-CT нь глюкозтой төстэй тэмдэглэгээт бодис (FDG) тарьсны дараа тэр бодис биед хамгийн их зарцуулагдаж байгаа хэсгийг зураг болгон харуулдаг. CT, MRI нь хэлбэр, байршлыг үзэх шинжилгээ бол PET-CT нь эсийн үйл ажиллагаа, бодисын солилцоог хамт харуулдаг гэж хэлж болно. Тиймээс CT-д хэмжээ жижиг байснаас дүгнэхэд хүндрэлтэй тунгалгийн зангилаа, уушганд харагдах жижиг цоорхой, яс болон бусад эрхтэнд үлдсэн бүрхэг зураглал гэх мэт бусад шинжилгээгээр дүгнэлт гарахгүй хэсгийг тодруулахад тус болдог. Хязгаарлалт нь бас тодорхой. Хэт жижиг гэмтэл, шүүрэл (mucin) их үүсгэдэг хэлбэрийн хавдар нь сайн харагдахгүй байж болно; харин үрэвсэл, өнгөрсөн халдварын сорви, шинэ хагалгаа хийсэн хэсэг нь хавдар биш ч гэрэлтэж харагдах тохиолдол бий. Иймд PET-CT-ийн хариу дангаараа дүгнэлт болохгүй, бусад зураг болон эдийн шинжилгээтэй (biopsy) хамт уншигддаг. Ясны сканнер нь бүх бие дэх ясыг өргөн хүрээнд харах шинжилгээ ч, хуучин хугарал, үений өөрчлөлт ч дүрс өгч болох тул шаардлагатай бол тухайн хэсгийг рентген, MRI-аар дахин шалгадаг.
Шинжилгээний хариу бүрэн гараагүй байхад мэс заслын өмнөх (neoadjuvant) тунгалагжуулах цацраг эмчилгээний хуваарь урьдчилан тавигдах нь ч ховор биш. Цацраг эмчилгээ хийхэд төлөвлөгөөний CT (симуляц), эмчилгээний хүрээ ба тунг тооцоолох, арьсанд тэмдэглэл тавих зэрэг бэлтгэл шаардагддаг бөгөөд энэ нь ердөө хэдэн өдрөөс 1-2 долоо хоног авдаг, түүнчлэн аппаратын цагийг урьдчилан бариулах шаардлагатай. Тиймээс эмч нар одоогийн зурагт үндэслэн хамгийн магадлалтай төлөвлөгөөг урьдчилан тавьж, дараа гарах хариунаас хамааран хэвээр үргэлжлүүлэх эсвэл өөрчилдөг. Шулуун гэдэсний хавдарт аарцгийн MRI нь хавдар гэдэсний хананд хаана хүртэл нэвчсэн, эргэн тойрны тунгалгийн зангилаа ба судас ямар байгаа, зүсэлтийн зах хүртэлх зай хэр байгааг харуулж, мэс засал эхлэх эсвэл цацраг ба хими эмчилгээ эхлэхийг тодорхойлдог. Хэрэв үлдсэн шинжилгээгээр өөр эрхтэнд тархалт олдвол дараалал ба эмчилгээний зорилго өөрчлөгдөж болно. Хуваарь тавигдсан нь эмчилгээ бүрмөсөн шийдэгдсэн гэсэн үг биш, бэлтгэл эрт эхэлсэн гэсэн үг юм.
PET-CT-ийн бэлтгэлд эмнэлгийн зөвлөмж нь тэргүүн боловч ерөнхий зарчим ижил байдаг. Шинжилгээний өмнө хэдэн цаг цайлах (өлөн байх) шаардлагатай, ус зөвшөөрөгдөх ч сахартай ундаа, гоймон, гэвчүү (бохь) зэргээс зайлсхийнэ. Сахарын шижин (diabetes) байгаа, ялангуяа инсулин хэрэглэдэг бол цусны сахар ба эмийн цаг зурагт нөлөөлдөг тул цаг авахдаа заавал хэлэх хэрэгтэй. Шинжилгээний өмнөх өдөр ба тухайн өдөр хүчтэй хөдөлгөөн хийвэл булчинд шингээлт нэмэгдэж уншилтыг хүндрүүлж болно; бие даарвал хүрэн тос (brown fat) дахь шингээлт нэмэгддэг тул хүлээх хугацаанд халуун байх нь тустай. Хүүхэд олох магадлал, хөхүүл байгаа эсэх, тодосгогч бодисын харшлын түүх байгаа эсэхийг мөн урьдчилан мэдэгдэнэ. Шинжилгээний дараа хангалттай ус ууж, шээсээ давтамжтай гаргах нь биед үлдсэн бодисыг гаргахад тусална; нэг хоногийн турш бага насны хүүхэд, хүүхэд тээж байгаа хүнтэй урт хугацаанд шахцалдахаас зайлсхийхийг зөвлөх нь бий.
Түгшүүрийг багасгахад хамгийн их тус болох зүйл нь шинжилгээний тоог тоолох биш, асуултаа урьдчилан бэлдэх юм. Хариу ямар гарвал эмчилгээний төлөвлөгөө өөрчлөгдөх бол, хариу хэзээ гарах ба хэн тайлбарлах бол, цацраг эмчилгээний бэлтгэлийн хуваарь ба хариу гарах хугацаа хэрхэн нийцэх бол — эдгээрийг бичиж авбал богино хугацааны үзлэгт ч хэрэгтэй хариуг авахад хялбар болно. Шинжилгээний дараалал ба тоо нь өвчний хүндийг шууд харуулах шалгуур биш, юуг тодруулах шаардлагатай байгаа болон эмнэлгийн хуваариас хамаарч тогтдог. Хариунд бичигдсэн танихгүй үгийг тэр дор нь асууж, ойлгосноо нэг мөрөөр тэмдэглэж авбал дараагийн үзлэгт ижил түгшүүр давтагдахгүй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд тодорхой хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Ямар шинжилгээ хийх, хэрхэн бэлтгэх, эмчилгээний дараалал ямар байх нь үе шат, биеийн ерөнхий байдал, эмнэлгийн нөхцөлөөс шалтгаалдаг тул шийдвэрээ өөрийн эмчтэй зөвлөлдөж гаргана уу.