Хорт хавдрын (cancer) мэс засал хийлгээд олон жил өнгөрч, бие тогтворжин, зөвхөн хяналтын шинжилгээ (follow-up) өгөх болсон ч жил бүрийн шинэчлэлтийн мэдэгдэл дээрх шимтгэлийн (premium) дүн эхнийхээсээ хэд дахин өссөн байдаг. Нөхөн төлбөр бараг аваагүй атлаа ийм болохоор "шинэ даатгал руу шилжвэл дээр биш үү" гэсэн бодол төрдөг. Гэтэл эмчилгээний түүхээ хаана хүртэл мэдүүлэх вэ, одоо хүлээж авах даатгагч байх болов уу гэсэн асуулт гарч ирнэ. Энэ бичвэр нь ямар нэг компани, бүтээгдэхүүнийг санал болгож буй хэрэг биш бөгөөд эмчилгээний түүхтэй хүн даатгалаа дахин харахдаа юуг, ямар дарааллаар шалгаж болохыг ерөнхийд нь тайлбарласан мэдээлэл юм.
Эхлээд шимтгэл яагаад өсдгийг салгаж харах хэрэгтэй. Эмнэлгийн зардлын нөхөн төлбөрт даатгал (indemnity medical insurance) нь худалдаанд гарсан үеэсээ хамааран өөр өөр "үеийн" бүтэцтэй байдаг: өөрөө хариуцах хувь, шинэчлэлтийн мөчлөг, гэрээг дахин байгуулах хугацаа, хамрахгүй зүйлсийн жагсаалт нь ялгаатай. Эрт байгуулсан гэрээ ихэвчлэн илүү өргөн хамгаалалттай байдаг ч яг тэр бүтцээ хадгалахын тулд шимтгэлийн өсөлт нь эрс байх хандлагатай. Үүн дээр насны итгэлцүүр, мөн даатгуулагчдын нийт эмнэлгийн зардлын статистик нэмэгддэг. Өөрөөр хэлбэл өсөлтийн ихэнх нь "би их нэхэмжилсэн учраас" биш, гэрээний бүтэц болон бүлгийн статистикаас үүддэг. Харин сүүлийн үеийн зарим бүтээгдэхүүн нь даатгалд хамрагдахгүй (non-covered) үйлчилгээг хэр их авснаас хамааруулж дараа оны шимтгэлийг хувь хүнээр өөрчилдөг тул эхлээд өөрийн гэрээний нөхцөл, дүрмийг уншиж тодруулах нь зүйтэй.
Хамгийн чухал зүйл нь: даатгалаа солино гэдэг нь "шилжүүлэх" биш, хуучин гэрээг цуцалж, шинэ гэрээгээр эхнээс нь шалгуулна гэсэн үг юм. Шинэ гэрээнд урьдчилан мэдэгдэх үүрэг (duty of disclosure) дагалддаг. Даатгагч нар ихэвчлэн сүүлийн хэдэн сарын үзлэг, шинжилгээ, сүүлийн нэг жилд давтан шинжилгээ хийлгэхийг зөвлөсөн эсэх, сүүлийн таван жилийн хэвтэн эмчлүүлэлт, мэс засал, урт хугацааны эмчилгээ болон ноцтой оношийг асуудаг. Хавдрын эмчилгээ хэдэн жилийн дараа ч эдгээр асуултад хамаарах нь олонтоо бөгөөд үнэн зөв мэдүүлээгүй тохиолдолд хожим гэрээ цуцлагдах, нөхөн төлбөр олгохоос татгалзах эрсдэлтэй. Ийм гэрээ яг хэрэгтэй үед нь ажиллахгүй байх аюултай.
Хавдрын түүхээ мэдүүлсэн үед шийдвэр ерөнхийдөө гурав салдаг: хүсэлтийг татгалзах, шимтгэлийг нэмж хүлээн авах, эсвэл тодорхой эрхтэн, тодорхой өвчнийг тогтоосон хугацаанд буюу бүрмөсөн хамгаалалтаас хасах нөхцөлтэйгөөр (exclusion) хүлээн авах. Сүүлчийн эмчилгээнээс хойш хэдэн жил өнгөрсөн, дахилтгүй хяналт үргэлжилж байгаа эсэх зэргээс хамаарч хариулт өөр болох тул нэг хүний хувьд ч хэдэн жилийн өмнөх, одоогийн үр дүн ялгаатай гарч болно. Компани бүрийн шалгуур мөн адилгүй тул нэг газар татгалзсан нь бүх газар боломжгүй гэсэн үг биш. Тиймээс хэд хэдэн газрын нөхцөлийг зэрэгцүүлж харах нь тустай.
Урьд өвчилсөн хүмүүст зориулж асуултын тоог цөөрүүлсэн, хялбаршуулсан шалгуурт (simplified underwriting) бүтээгдэхүүн ч байдаг. Хамрагдахад хялбар боловч ихэвчлэн шимтгэл өндөр, өөрөө хариуцах хувь илүү, хамрахгүй зүйл нь олон байдаг. "Хамрагдаж чадах уу" гэдгээр бус, бодит нэхэмжлэх ирэхэд хэдий хэмжээний төлбөр буцаж ирэхээр нь харьцуулаарай.
Буцаах боломжгүй ганц алдаа бол дарааллаа буруулах явдал. Шинэ гэрээг албан ёсоор хүлээн авч, нөхцөл нь — хассан хамгаалалт, өөрийн хариуцах хувь, шимтгэл — бичгээр баталгаажтал хуучин гэрээгээ цуцлах ёсгүй. Хуучин гэрээг нэг цуцалбал ижил нөхцөлөөр буцаан сэргээх боломжгүй. Харьцуулахдаа хамрах хүрээ, өөрийн хариуцах хувь ба жилийн дээд хязгаар, шинэчлэлт болон дахин гэрээ байгуулах мөчлөг, хамрахгүй зүйлс, дараагийн хэдэн жилийн төлөх шимтгэлийн төсөөллийг нэг хуудсан дээр зэрэгцүүлж бичих нь шийдвэрт тусалдаг.
Хавдрын оношийн нөхөн төлбөр, мэс заслын нэмэлт хамгаалалтыг харахдаа заалтын үг үсгийг сайтар унших хэрэгтэй. Оношийн төлбөр амьдралд ганц удаа олгогдох эсэх, дахилт (recurrence), тархалт (metastasis), шинээр үүссэн өөр хавдрыг хэрхэн тодорхойлсон, бамбай булчирхайн хавдар, байрандаа хавдар (carcinoma in situ), хилийн шинжтэй хавдар зэрэг ангилалд төлбөр багасдаг эсэх, гэрээ байгуулснаас хойш хамгаалалт эхлэхгүй хүлээлгийн хугацаа буюу төлбөрийг хагасаар олгох хугацаа байгаа эсэхийг шалгаарай. Мэс заслын төлбөр ч "мэс засал" гэдгийг хэрхэн тодорхойлж, зэрэглэсэнээс хамаарч шийдэгддэг тул сурталчилгааны хураангуй биш, дүрмийн тодорхойлолтын хэсгийг уншина.
Бичиг баримтаа урьдчилан бэлдэх нь тустай. Мэс заслын огноо, үе шат (stage), эд эсийн шинжилгээний хариу (pathology report), хяналтын шинжилгээний бүртгэл эмхэлсэн байвал хянан шийдвэрлэх нь хурдан болж, буруу ойлголт ч багасна. Эмчийн магадлагаа, мэс заслын тэмдэглэл, эмгэг судлалын хариу, сүүлийн шинжилгээний хуудсыг эмчилгээ хийлгэсэн эмнэлгийн эрүүл мэндийн бүртгэлийн хэсгээс авч болно. Бүтээгдэхүүн санал болгож буй хүнээс гадна зохицуулах байгууллага, даатгалын холбооны нээлттэй мэдээлэл, харьцуулах хэрэгсэл, хэрэглэгчийн зөвлөгөөний утсыг хамт ашиглавал төвийг сахисан мэдээлэл авахад тустай.
Эцэст нь нэг зарчмыг санаарай: даатгал бол эмчилгээний төлөвлөгөөг дагадаг зүйл болохоос түүнийг тогтоодог шалгуур биш. Төлбөр гарах эсэхээс болж товлосон хяналтын шинжилгээ, шаардлагатай үзлэгээ хойшлуулах ёсгүй. Шинжилгээ, эмчилгээгээ эмнэлгийн багтайгаа зөвшилцөн цагт нь хийлгэж, даатгалын асуудлыг тусад нь тайван харьцуулж шийдэх нь илүү аюулгүй.
Энэ нийтлэл нь зөвхөн ойлголт өгөх зорилготой ерөнхий мэдээлэл бөгөөд эмчийн үзлэг, хувь хүний зөвлөгөөг орлохгүй. Даатгалын журам, шалгуур нь улс орон, компани, цаг хугацаанаас хамаарч өөр байж болох тул гэрээний нарийн зүйлийг дүрэм журам болон албан ёсны зөвлөгөөний цэгээс тодруулж, эрүүл мэнд, шинжилгээ, эмчилгээтэй холбоотой аливаа шийдвэрийг эмчлэгч эмч нартайгаа заавал зөвлөлдөж гаргаарай.