Хавдрын оношийг сонссоны дараа өөр эрхтэнд ч гэмтэл харагдлаа гэж хэлэхэд толгойд нэг л асуулт төрдөг: энэ нь тархсан нэг хавдар уу, эсвэл тусдаа шинэ хавдар уу. Хариулт нь эмчилгээний төлөвлөгөө болон эмнэлгийн бичиг баримтад үлдэх бичилтийг хоёуланг нь өөрчилдөг тул хэрхэн ялгадгийг ойлгох нь ач холбогдолтой.
Анхдагч хавдар (primary cancer) гэдэг нь хавдар анх үүссэн байрлалынх, харин үсэрхийлэл (metastasis) гэдэг нь тэрхүү эсүүд цусны судас, тунгалгийн замаар өөр газар очиж суурьшсаныг хэлнэ. Хамгийн чухал зүйл нь үсэрхийлсэн хавдар очсон эрхтнийхээ хавдар болж хувирдаггүй явдал юм. Бүдүүн гэдэсний хавдрын эс элэгэнд суурьшвал энэ нь элэгний хавдар биш, харин бүдүүн гэдэсний хавдрын элэгний үсэрхийлэл бөгөөд микроскопоор харахад гэдэсний салст бүрхүүлээс ургасан эсийн дүрсээ хадгалсан хэвээр байдаг. Эмийн сонголтыг очсон эрхтнээр биш, анхдагч байрлалаар тодорхойлдгийн учир энэ юм.
Ялгах эхний алхам бол эд эсийн шинжилгээ (biopsy). Эмгэг судлаачид дээжийг микроскопоор үзэж эсийн хэлбэр, байрлалыг ажигладаг. Зөвхөн дүр төрхөөр шийдвэрлэхэд хүндрэлтэй үед иммуногистохимийн будалт (immunohistochemistry, IHC)-ыг нэмдэг. Өөр өөр эрхтнээс гаралтай эсүүд бага зэрэг өөр уураг үйлдвэрлэдэг тул хэд хэдэн маркерыг хослуулан будаж үзэхэд гарал үүслийн сэжүүр илэрдэг. Уушиг, бамбай булчирхай, хөх, бүдүүн гэдэс, түрүү булчирхай зэрэг нь харьцангуй онцлог маркерын хослолтой бөгөөд үр дүнг нэг будалтаар бус, хэд хэдэн үр дүнг нийтэд нь тайлбарладаг.
Дүрс оношилгоо болон өвчний түүхийг мөн хамт уншина. Хоёр уушиг эсвэл элэг даяар олон дугуй зангилаа тархсан байдал нь үсэрхийлэлд түгээмэл тохиолддог тархалт бол нэг байрлалаас эргэн тойрны эдэд нэвчин ургасан дүр зураг нь анхдагч хавдрыг илүү санагдуулдаг. Өмнө нь эмчлүүлж байсан хавдар байгаа бол тухайн үеийн эдийн дээжийг одоогийнхтой харьцуулах нь бий. Сүүлийн үед генийн өөрчлөлтийн хэв шинжийг харьцуулах молекул шинжилгээ (molecular testing) тус болох тохиолдол ч бий.
Гэсэн хэдий ч бүрэн шинжилгээний дараа ч гарал үүсэл нь тодорхойгүй хэвээр үлдэх нь бий. Ийнхүү анх эхэлсэн байрлалыг тогтооход хүндрэлтэй байдлыг тодорхойгүй анхдагч голомттой хавдар (cancer of unknown primary, CUP) гэж нэрлэдэг бөгөөд хамгийн магадлалтай гарал үүслийг таамаглан эмчилгээний чиглэлээ тогтоодог. Эсрэгээр, хоёр голомтын эдийн бүтэц илэрхий өөр бол үсэрхийлэл биш, тус тусдаа үүссэн хавдар гэж дүгнэх нь бий. Ийм дүгнэлтийг ганц шинжилгээгээр бус, хэд хэдэн мэдээллийг нэгтгэн эмгэг судлал болон эмчилгээний баг хамтран гаргадаг.
Бичиг баримтын тухайд ч хэлэх зүйл бий. Эмгэг судлалын хариу болон онош тодорхойлолтод эмнэлгийн үндэслэлийн дагуу оношийн нэр, өвчний ангиллын код бичигддэг бөгөөд үсэрхийллийн голомтыг анхдагч байрлалын бичилттэй хамт тэмдэглэх нь түгээмэл. Даатгалын нөхөн төлбөр олгох эсэх, хэр хэмжээгээр олгохыг эмнэлэг биш, гэрээний нөхцөл болон даатгагчийн хяналт шийддэг. Тиймээс эмчийн багаас бичиг баримтын үгийн найруулгыг өөрчилж өгөхийг хүсэх нь ерөнхийдөө боломжгүй байдаг. Харин эмгэг судлалын хариу, дүрс оношилгооны дүгнэлт, эмнэлгийн тэмдэглэлийн хуулбар зэрэг нотлох баримтыг урьдчилан бүрдүүлж авбал тайлбарлах, баталгаажуулах явц хамаагүй хялбар болно. Гэрээний нөхцөлийн талаар эргэлзвэл даатгалын байгууллага эсвэл холбогдох зөвлөгөө өгөх газраас асуух нь илүү зөв.
Эмчийн өрөөнд ийн асууж болно. Одоо харагдаж буй голомт нь үсэрхийлэл үү, эсвэл тусдаа хавдар уу. Эд эсийн шинжилгээ, иммуногистохимийн будалтаар баталгаажсан уу. Эмгэг судлалын хариуны хуулбар авч болох уу. Онош тодорхойлолтод ямар оношийн нэрээр бичигдэх вэ. Эдгээр асуулт нь зөвхөн бичиг баримтын төлөө бус, цаашид ямар эмчилгээ хийлгэхээ ойлгоход ч тусална.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний эмчилгээг орлохгүй. Онош, эмчилгээ, бичиг баримттай холбоотой шийдвэрийг эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.