Том хэмжээний мэс засал (surgery) хийлгэснээс хойш хэдхэн хоногийн дотор өндөр настай хүн гэнэт ойр дотныхноо танихаа больж, байхгүй юмыг харж, шөнөжин нойргүй тавгүйрхэж эхэлбэл гэр бүлийнхэн нь ихэд сандардаг. Үүнийг "мэс заслын дараах ухаан балартах (postoperative delirium)" гэнэ. Энэ нь анхаарал төвлөрөл, ухамсар богино хугацаанд бүрхэгших байдал бөгөөд өдрийн турш сайжирч муудаж, ялангуяа шөнө хүндэрдэг онцлогтой.
Энэ байдал нь хүсэл зориг сул, сэтгэл санаа тэнхээгүйгээс болдоггүй. Нас ахих тусам, урьд нь тархины харвалт (stroke) туссан эсвэл ой тогтоолт, танин мэдэхүй буурсан хүнд илүү тохиолддог. Тархи хэдийнэ эмзэг болсон үед мэдээ алдуулалт (anesthesia), мэс заслын дарамт, өвдөлт, нойргүйдэл, танил бус тасаг, биед залгасан гуурс, стома (ostomy), зарим эм, шингэн алдалт (dehydration) буюу халдвар зэрэг олон хүчин зүйл давхацвал тархи даахаа болин түр зуур төөрөлддөг.
Аз болоход мэс заслын дараах ухаан балартах ихэнх тохиолдолд шалтгаанууд арилах тусам аажмаар намардаг. Хэдэн хоногоос эхлээд хэдэн долоо хоног үргэлжилж болох тул харж буй гэр бүлд тэр хугацаа маш урт санагддаг. Энэ нь ой муудлын өвчин (dementia) гэнэт хүндэрсэн явдал биш бөгөөд сэргэсний дараа ихэвчлэн хэвэндээ ордог. Гэхдээ анхнаасаа танин мэдэхүй буурсан хүн арай удаан сэргэж болно.
Гэр бүлийнхэн тусалж чадах зүйл бий. Нүдний шил, сонсголын аппаратыг зүүлгэж хараа сонсголыг нь дэмжиж, өдөр хөшгийг нээж нар оруулж, шөнө нам гүм, харанхуй байлгаж өдөр шөнийн хэмнэлийг хадгална уу. Өнөөдөр хэдэн болж байгаа, энэ хаана байгааг зөөлөн сануулж, танил зураг, эд зүйлийг дэргэд нь тавьвал тайвшрахад тусална. Хүчээр барих, маргалдахын оронд дэргэд нь байж тайвшруулах нь дээр бөгөөд өвчтөний хэвийн үеийн байдал, хэзээнээс өөрчлөгдсөнийг эмнэлгийн ажилтанд хэлэх нь оношлогоо, эмчилгээнд их тус болно.
Шинээр стома (ostomy) тавьсныг хүлээн зөвшөөрөхөд бэрх сэтгэл давхацвал өвчтөн ч, гэр бүл ч амархан ядардаг. Энэ бол цаг хугацаа шаардсан тусдаа дасан зохицох үйл явц тул нэг дор бүгдийг хүлээн авахыг хичээх шаардлагагүй. Харин ухаан балартах гэнэт хүндэрч, халуурч амьсгаадах, шээс багасах, шархны хэсэг улайж хавагнах зэрэг биеийн өөрчлөлт хамт илэрвэл халдвар буюу өөр асуудал нуугдаж байж болзошгүй тул нэн даруй эмнэлгийн ажилтанд мэдэгдэх хэрэгтэй.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тухайн өвчтөний оношлогоо, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, түүнд хэрхэн хандах талаар заавал эмчлэгч эмч буюу эмнэлгийн ажилтантайгаа зөвлөлдөнө үү.