Хайртай хүнтэйгээ хамт цай уудаг байсан ширээ, зэрэгцэн алхдаг байсан зам, үргэлж суудаг байсан вандан сандал… Тэр хүнээ алдсаны дараа ч бид тийм газар руу дахин дахин алхдаг. Онцгой шалтгаангүй ч хөл өөрөө тийшээ чиглэж, очоод сэтгэл амарч байгаа мэт боловч зэрэгцээд ихээр санагдана. Ийнхүү тодорхой газарт сэтгэл холбогдох нь гашуудлын (grief) явцад түгээмэл тохиолддог жам ёсны хариу үйлдэл юм.
Дурсамж зөвхөн тархинд биш, газар, үнэр, дуу чимээ зэрэг мэдрэхүйтэй хамт хадгалагддаг. Хамт ирдэг байсан цайны газрын гэрэл, модны сүүдэр, аяга шаагих чимээ тэр хүнтэй өнгөрүүлсэн бүхэл нэг улирлыг эргүүлэн сэргээдэг. Сэтгэл судлалд талийгаачтай холбоотой байсан эд зүйл, газрыг 'холбогч зүйл (linking object, place)' гэж нэрлэдэг бөгөөд тэнд зогсоход тэр хүний хажууд дахин байгаа мэт мэдрэмж төрдөг тул хүмүүс дахин дахин тэр газраа эргэдэг.
Ийнхүү дурсамжтай газраа эргэн очих нь гунигаа албадан түлхэхийн оронд 'талийгаачтай холбоотой сэтгэл (continuing bonds)'-ийг өөрийн аргаар үргэлжлүүлэх эрүүл арга болж чадна. Орхисон хүнээ бүрэн мартаж байж эдгэрдэг бус, тэр хүний миний амьдралд үлдээсэн байр суурийг шинээр тэвэрч авах явц нь гашуудал юм.
Модны навчийг нэг бүрчлэн илбэж, ярьж байсан шиг байгальтай нам гүм харилцах нь өөрөө тайтгарал болдог. Ногоон өнгө, салхи, шорооны үнэр нь хурцадмал байдлыг бууруулж, сэтгэлийг тайвшруулахад тусалдаг гэдэг. Тиймээс тэр газраа навч илбэх, тэнгэр өөд харах, хамт ярьдаг байсан үгээ дуу гарган хэлэх нь 'хачин үйлдэл' биш, өөрийгөө халамжлах нэг ёслол болж чадна.
Гэхдээ ижил газраа очих бүрдээ зөвхөн сэтгэл эмтэрдэг бол очлогоо арай илүү 'ёслол (ritual)' мэт төлөвшүүлэх нь бас нэг арга. Очих цагаа урьдчилан тогтоох, дуртай цайг нь нэг аяга бэлдэх, хэлмээр байгаа үгээ нэг мөр бэлдэх зэрэг. Богино зуур байгаад буцах, буцсаны дараа дулаахан хоол, хүнтэй ярилцах зэргээр сэтгэлээ дулаацуулах нь бас тустай. Ганцаараа хэцүү бол итгэлтэй хүнтэйгээ хамт очих нь ч зүгээр.
Санагалзах сэтгэлд тогтсон хугацаа гэж байхгүй, удаан үргэлжилсэн нь бас буруу зүйл биш. Гэвч цаг хугацаа өнгөрсөн ч гуниг огт багасахгүй, өдөр тутмын амьдрал, нойр, хоол унд эвдэрч, эсвэл тэр газраа очихгүй бол тэвчихийн аргагүй болтол зууралдах, эсвэл 'би ч бас дагаад явмаар байна' гэсэн бодол төрвөл мэргэжлийн тусламж хэрэгтэй болсны шинж байж болно. Ийм үед гашуудлын зөвлөгөө (grief counseling), сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн, орон нутгийн гашуудал дэмжих бүлгийн үүд рүү хандахыг зөвлөж байна.
Энэ бичвэр нь зөвхөн ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний эмчилгээ, зөвлөгөөг орлохгүй. Сэтгэл, бие махбодын бэрхшээл үргэлжилвэл эмч, эсвэл гашуудлын мэргэжлийн зөвлөхтэй заавал зөвлөлдөнө үү.