Хүүхэд тань байнга няц цохиод, халуун нь буухгүй байгаа тул эмч "цусны шинжилгээ нэг хийлгэе" гэж хэлэх тэр мөчид эцэг эхийн зүрх шар усаар нь гоожино. Үнэндээ нэг удаагийн цусны шинжилгээгээр бүх зүйл шийдэгддэггүй. Хүүхдийн хорт хавдар (cancer), ялангуяа цусны хорт хавдар болох лейкеми (leukemia) сэжиглэгдэх үед эмч нар алхам алхмаар нягталж шалгадаг дараалал байдаг бөгөөд түүний эхнийх нь цусны шинжилгээ, дараагийнх нь ясны чөмөгний шинжилгээ юм. Энэ дарааллыг ойлгож авбал шинжилгээний өрөөний өмнө зогсож байхдаа мэдэрдэг тэр гутрангуй мэдрэмж бага зэрэг намждаг.
Цусны шинжилгээ хамгийн түрүүнд хардаг зүйл бол цусны эсийн тоо. Үүнийг ерөнхий цусны шинжилгээ буюу ихэвчлэн CBC гэж нэрлэдэг бөгөөд улаан эс, цагаан эс, ялтас (platelet) гэсэн гурван зүйл голлоно. Улаан эс эсвэл гемоглобин (hemoglobin) бага байвал цус багадалт (анеми) болж, хүүхэд онцгойлон цайвар, сульдангуй харагддаг. Ялтас буурвал бага зэрэг мөргөхөд ч няц цохиод, хамрын цус амархан гарч зогсдоггүй. Цагаан эс хэт их байсан ч, хэт бага байсан ч анхааруулах дохио болж болно. Үүн дээр нэмээд цусыг шилэн дээр түрхэж микроскопоор шууд харах захын цусны түрхэц (peripheral blood smear) гэдэг шинжилгээ хийдэг. Хэвийн үед харагдах ёсгүй боловсроогүй эсүүд (ихэвчлэн "бласт" буюу blast гэдэг) хөвж байвал ясны чөмөг талыг нарийвчлан харах хэрэгтэй гэсэн үг.
Тэгээд хэрэгтэй болдог зүйл бол ясны чөмөгний шинжилгээ. Хэрэв цус нь бэлэн бүтээгдэхүүн урсаж яваа гол мэт юм бол ясны чөмөг бол тэр цусыг бүтээдэг үйлдвэр. Үйлдвэрийн дотор юу болж байгааг харахын тулд тэндээс шууд дээж авах ёстой. Ихэвчлэн өгзөгний ясны ар талаас нарийн зүүгээр ясны чөмөгний шингэнийг соруулж авдаг (сорох буюу aspiration), шаардлагатай бол жижиг эд эсийн хэсгийг хамт авдаг (биопси буюу biopsy). Сонсоход л өвдөх юм шиг санагддаг ч, хүүхдийн хувьд ихэвчлэн тайвшруулах эм хэрэглэх эсвэл түр хугацаагаар унтуулсан байдалд хийдэг тул шинжилгээг өөрөө санахгүй байх нь олонтаа. Хугацаа нь бодсоноос богино, дууссаны дараа түр дарж цус тогтоогоод, нөхөн сэргээх өрөөнд хүүхэд сэрэхийг хүлээнэ.
Авсан ясны чөмгөөр нэг биш, хэд хэдэн шинжилгээг зэрэг хийдэг. Эсийн хэлбэр, харьцааг харах үндсэн шинжилгээнээс гадна эсийн гадаргуугийн тэмдэгийг шинжлэх дархлааны шинжилгээ (immunophenotyping), хромосомд (chromosome) гажиг байгаа эсэхийг харах удамшил, молекулын шинжилгээ хүртэл хамт явдаг. Яагаад ингэж олон салаалуулан хардаг вэ гэвэл, нэг ижил лейкеми (leukemia) байсан ч ямар төрлийнх, ямар генийн (gene) өөрчлөлттэй байгаагаас хамаараад эмчилгээний чиглэл, таамаглал (prognosis) нэлээд өөр болдогт оршино. Тийм учраас хариу нэг дор бүгд гарч ирдэггүй, хэдэн өдрийн турш бага багаар ирдэг бөгөөд энэ хүлээлт эцэг эхэд хамгийн урт хугацаа байдаг.
Хариуг гартаа авбал тоо, товчлолоор дүүрэн байгаа тул нүд бүрэлзэж магадгүй. Бүгдийг нь заавал тайлбарлахыг хичээхээс илүүтэй, утга бүрийн хажууд тэмдэглэсэн хэвийн хэмжээг (normal range, ихэвчлэн H бол өндөр, L бол бага гэсэн утгатай) баримжаалж хаана нь хэтэрснийг л тэмдэглэж аваарай. Хамгийн чухал нь тэр тоонуудыг нийлүүлж зураглал болгох явдал бөгөөд энэ нь таны хүүхдийг хариуцсан эмч нарын үүрэг. Онош, эрсдэлийн бүлгийн ангилал, цаашдын төлөвлөгөө хүртэлх бүгдийг нэг урсгалаар тайлбарлуулах суудалд асуухыг хүссэн зүйлээ тэмдэглэж аваад нэг нэгээр нь асуугаарай. Өчүүхэн мэт санагдах асуулт ч зүгээр. Учир нь хүүхдийн байдлыг хамгийн сайн мэддэг хүн бол эцэг эх нь шүү дээ.
Энэ нийтлэл бол шинжилгээний явцыг ойлгоход тус болохуйц ерөнхий мэдээлэл бөгөөд түүнээс өөр зүйл биш. Таны хүүхдийн онош, эмчилгээг заавал хариуцсан эмч нартай шууд зөвлөлдөж шийдээрэй.