"Би амьдралдаа тамхи гэж нэг ч удаа амсаж үзээгүй шүү дээ." Эмнэлгийн өрөөнд энэ үгийг хамгийн их сонсогддог хорт хавдар нь яг л уушгины хорт хавдар (lung cancer) юм. Уушгины хорт хавдар гэхээр ихэнх хүн тамхи зуунгаа татдаг хүнийг төсөөлдөг ч, өнөө үед шинээр оношлогддог өвчтөнүүдийн нэлээд хувь нь тамхи огт татдаггүй хүмүүс байдаг. Ялангуяа тамхи татаж байгаагүй эмэгтэйчүүдэд илрэх нь анзаарагдам их байдаг. Тийм ч учраас "би татдаггүй болохоор зүгээр" гэсэн бодол нь эсрэгээрээ шинжилгээ хийлгэх хугацааг хойшлуулдаг урхи болж хувирдаг.
Тэгвэл тамхи татаагүй уушгинд яагаад хавдар үүсдэг вэ? Хамгийн их дурддаг нь идэвхгүй тамхидалт (secondhand smoke) юм. Гэр бүлд нь тамхи татдаг хүнтэй байсан, эсвэл урьд нь ажлын хамт олны хурим найрт байнга тамхины утаа амьсгалж байсан хүмүүсийг хэлж байгаа юм. Үүн дээр радон (radon)-ыг ч орхиж болохгүй. Радон бол хөрс, чулуулгаас байгалийн жамаар ялгардаг хий бөгөөд агааржуулалт муутай хагас доорхи давхар буюу нэгдүгээр давхрын байшинд удаан амьдарвал мэдэлгүйгээр нөлөөлөлд өртдөг. Мэргэжлийн хувьд асбест (asbestos), дизелийн утаа, зарим металлын тоосонцортой ажилласан тохиолдол ч эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Хоол хийхдээ агааржуулалтгүй гал тогооны өрөөнд тосны утааг удаан амьсгалсан нь ч нөлөөтэй гэсэн яриа гардаг.
Тамхи татдаггүй хүний уушгины хорт хавдар нь генийн талаасаа ч арай өөр шинжтэй байдаг. EGFR, ALK зэрэг тодорхой генийн мутаци (gene mutation) илрэх нь тамхичинаас хамаагүй элбэг байдаг. Энэ нь яагаад чухал вэ гэвэл, ийм мутаци тодорхойлогдвол яг тэр мутацийг онилон довтлох таргет эмчилгээ (targeted therapy)-г хэрэглэх боломжтой болдог учраас юм. Өөрөөр хэлбэл, ижил уушгины хорт хавдар байсан ч аль ген ажиллаж байгаагаас хамаараад эмчилгээний стратеги тэр чигээрээ өөрчлөгддөг гэсэн үг. Тийм ч учраас сүүлийн үед оношлогооны шатанд эд авч генийн шинжилгээг хамт хийдэг нь бараг үндсэн дүрэм болсон.
Зөвхөн шинж тэмдэгт найдаж хүлээх нь аюултай. Эхэн үеийн уушгины хорт хавдар нь өвдсөнөөс болж анзаарагддаг өвчин биш, харин бараг ямар ч шинж тэмдэггүйгээр явагддаг өвчинд илүү ойр. Хоёр сар гаруй намдахгүй ханиалга, цэрэнд холилдсон цусархаг шинж, шалтгаангүйгээр буурах жин, амарч байхад ч амьсгал давчдах мэт мэдрэмж зэрэг илрэх үед аль хэдийн нэлээд явцтай болсон тохиолдол цөөнгүй байдаг. Тиймээс шинж тэмдэг тодорхойгүй байсан ч урьдынхаасаа өөр санагдвал зүгээр өнгөрөөж болохгүй.
Шинжилгээ нь бодсоноос чинь хялбархан эхэлдэг. Энгийн цээжний рентген (X-ray)-ээр жижиг гэмтлийг алдах нь амархан тул уушгины хорт хавдрыг зөв харахын тулд бага тунгийн цээжний CT нь гол үүрэгтэй. Цацрагийн тунг ихээхэн бууруулсан CT учраас ачаалал багатай бөгөөд хэдхэн миллиметрийн зангилаа (nodule)-г хүртэл барьж авдаг. Сэжигтэй зүйл харагдвал биопси (biopsy)-гоор баталгаажуулж, дээр дурдсан генийн шинжилгээ болон үе шат тогтоох шинжилгээ дагалддаг. Тамхи татаж байгаагүй гэдэг шалтгаанаар үзлэгээс хасагдах нь амархан тул удамшлын түүхтэй, эсвэл радон, мэргэжлийн нөлөөллөөс санаа зовж байгаа бол үзлэгийн хугацааг эмнэлгийн ажилтантай нэг удаа ярилцаж тогтоох нь сэтгэл амар байдаг.
Энэ нийтлэл нь зөвхөн ерөнхий мэдээллийг эмхэтгэсэн зүйл тул өөрийн биеийн байдлыг заавал эмчид биечлэн үзүүлж тодорхойлуулахыг зөвлөж байна.