Хорт хавдрын (cancer) эмчилгээ авч байгаа, эсвэл эмчилгээгээ дуусгаад хэвийн амьдралдаа эргэн ороход "хийх ёстой зүйл байгаа мөртлөө гар хүрэхгүй байна" гэж мэдэрдэг хүн олон бий. Хичээл, ажлаа дахин эхлүүлье гэж шийдсэн боловч ухаан орох үед өдөр нь тоглоом эсвэл богино хэмжээний видеон дундуур өнгөрчихсөн байдаг. Дараа нь дэмжиж тусалсан гэр бүл, найз нөхдийнхөө өмнө ичих сэтгэл төрж, "би хүсэл зориг султай хүн" гэж дүгнэдэг. Гэвч эмчилгээний үед болон дараа нь анхаарал төвлөрөл буурах нь зөвхөн зан чанар, шийдэмгий байдлаар тайлбарлагддаггүй тохиолдол элбэг.
Эхлээд сэтгэл зүйн механизмыг харах хэрэгтэй. Шинжилгээний хариу хүлээх, өвдөлт болон гаж нөлөөг тэвчих, ирээдүйгээ таамаглах боломжгүй хугацаа уртсах тусам тархи хурдан бөгөөд өөрийн хяналтад байдаг шагналыг эрэлхийлдэг. Тоглоом, богино видео нь хүчин чармайлт ба шагналын хоорондох зайг маш богино болгож, түгшүүрийг түр намдаах мэдрэмж өгдөг. Үүнийг "донтолт" гэж нэрлэхээсээ өмнө хүн юунаас түр зайлсхийхийг хүссэнийг эргэн харах нь илүү тустай.
Биеэс үүдэлтэй шалтгааныг мөн шалгах шаардлагатай. Хорт хавдартай холбоотой ядаргаа (cancer-related fatigue) нь унтсан ч сэргэдэггүй төрлийн ядаргаа бөгөөд эмчилгээ дууссаны дараа хэдэн сар үргэлжилж болно. Хими эмчилгээ, туяа эмчилгээ, дааврын эмчилгээний дараа ой тогтоолт, анхаарал төвлөрөл, олон ажлыг зэрэг гүйцэтгэх чадвар буурах танин мэдэхүйн өөрчлөлт (cancer-related cognitive impairment, түгээмэл нэрээр "chemo brain") ч харьцангуй элбэг тохиолддог. Мөн нойрны хэмнэл алдагдах, цус багадалт (anemia), бамбай булчирхайн үйл ажиллагааны өөрчлөлт, электролитийн тэнцвэргүйдэл, түүнчлэн стероид, бөөлжис намдаах эм, харшлын эм, өвдөлт намдаах эмийн нөлөө анхаарлыг бууруулж болно. Сэтгэл гутрал (depression) ба түгшүүр (anxiety) нь юуны түрүүнд сонирхол болон эхлэх хүчийг булааж авдаг. Эдгээрийн зарим нь эмчийн асуумж, цусны шинжилгээгээр тодорхойлогдож, тохируулах боломжтой хэсэг байдаг.
Өөрийгөө буруутгах нь сэргэлтийг удаашруулах чиглэлд ажилладаг. "Өнөөдрийг сүйтгэлээ" гэж дүгнэмэгц үлдсэн цагаа ч орхиж, маргааш өглөө нь илүү хүнд сэтгэлээр эхэлдэг. Үнэлэх нэгжээ өдрөөс "дараагийн нэг цаг" болгож багасгахад л энэ гинж сулардаг.
Бодитоор хийж болох зүйлс энгийн. Нэгд, хоёр долоо хоногийн турш цагийн хуваарьтайгаар юу хийсэн, хэр ядарсанаа товч тэмдэглэнэ. Төвлөрөл сайтай цаг хүн бүрт өөр бөгөөд тэр цагт хамгийн чухал нэг ажлаа тавихад мэдрэмж өөр болдог. Хоёрт, дэлгэцийн хэрэглээг бүрмөсөн таслахаас илүү эхлэх ба дуусах цагаа урьдчилан тогтоож, сэрүүлгээр хил хязгаар үүсгэнэ. Гуравт, өдрийн зорилгоо "өнөөдөр ердөө 20 минут" гэх мэт биелэх нь тодорхой хэмжээнд буулгана. Дөрөвт, өглөө гадаа гэрэлд гарч богино алхах, унтахаас нэг цагийн өмнө дэлгэц харахаа багасгах нь нойрны хэмнэлээр дамжин өдрийн төвлөрөлд нөлөөлдөг. Компьютераа зайлуулах мэт орчноо бүхэлд нь өөрчлөх арга богино хугацаанд үр дүнтэй байж болох ч, хоосорсон цагийг нөхөх үйл ажиллагаа байхгүй бол ихэвчлэн өөр хэлбэрээр эргэн ирдэг.
Эмчийн өрөөнд "төвлөрч чадахгүй байна" гэхээс илүү тодорхой тоо сайн ойлгогддог. Өдөрт хэвтэж өнгөрүүлдэг цаг, унтсан болон сэрсэн цаг, ном эсвэл дэлгэцийн өмнө сууж чадах хамгийн урт хугацаа, эм уухаа хэдэн удаа мартсанаа бичиж очвол тустай. Одоо хэрэглэж буй бүх эм, нэмэлт бүтээгдэхүүний жагсаалтаа мөн үзүүлээрэй. Эмнэлгээс хамаарч сэтгэцийн эмчийн хамтарсан үзлэг, сэтгэл зүйн зөвлөгөө, хорт хавдрыг даван туулагчдын сэргээн засах хөтөлбөр, нийгмийн ажилтны зөвлөгөөнд холбогдох суваг байдаг.
Дараах тохиолдолд ганцаараа тэвчихээс илүү тусламж хүсэх нь аюулгүй: сэтгэл гутрал буюу сонирхол алдагдах байдал хоёр долоо хоногоос удаан үргэлжлэх, өдөр шөнө бүрэн солигдож хоол хүнс, эм уух дэглэм эвдрэх, амбулаторийн үзлэг эсвэл эмчилгээний хуваарь тасрах, өөрийгөө хорлох бодол төрөх. Ялангуяа сүүлийн тохиолдолд гэр бүлийнхэн эсвэл эмнэлгийн багтаа нэн даруй мэдэгдэж, Солонгост үйл ажиллагаа явуулдаг амиа хорлолтоос сэргийлэх зөвлөгөөний утас (109), сэтгэцийн эрүүл мэндийн хямралын зөвлөгөөний утас (1577-0199) зэрэг 24 цагийн үйлчилгээг ашиглаж болно.
Сэргэлт шулуун зам биш. Сайн өнгөрсөн өдөр, нурсан өдөр ээлжлэн ирэх нь харин ч эгэл жирийн зүйл бөгөөд гулсаж унасны дараа дахин эхлэх тоо эцэстээ чиглэлийг тодорхойлдог. Зарим хүнд залбирал ба итгэл, зарим хүнд бусадтай тохирсон уулзалт эсвэл тогтмол алхалт эхлэх цэг болдог. Өөрийгөө буруутгах руу биш, дараагийн нэг алхам руу хөтөлдөг зүйл бол юу ч байсан хангалттай.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, эмийн тохируулга, зөвлөгөөнд хамрагдах талаарх шийдвэрийг заавал эмчлэгч эмчтэйгээ ярилцаж гаргана уу.