Хими эмчилгээний (chemotherapy) тариа хийлгэснээс хойш тав, арав хоногийн дараа хэлний хажуу, хацрын дотор тал улайж шархлах нь бий. Эхэндээ ядарснаас болсон гэж бодоод өнгөрөөх нь амархан. Гэтэл нэг балга ус шархан дээр шингэж байгаа мэт өвдөж, хоолны үнэр ханхлахад ч айдас төрж, тавгаа хүрэлгүй буцаадаг өдөр ирдэг. Эмчилгээний үед амны хөндий шархлах нь хүсэл зориг сул, эсвэл шүдээ угаагаагүйгээс болдоггүй. Амны хөндийн салст бол биеийн хамгийн хурдан шинэчлэгддэг эдийн нэг бөгөөд хими эмчилгээ, туяа эмчилгээ нь хурдан хуваагдаж буй эсийг онилдог тул хавдрын эстэй хамт энэ салст ч бас цохилт хүлээн авдаг. Анагаах ухаанд үүнийг амны хөндийн салстын үрэвсэл (oral mucositis) гэж нэрлэдэг.
Энэ нь тодорхой цагийн хуваарьтай гэдгийг мэдэж байвал сэтгэл амарна. Судсаар хийх хими эмчилгээний дараа ихэвчлэн хэдхэн хоногийн дараа эхэлж, эхний нэг, хоёр долоо хоногт хамгийн хүндэрч, цусны үзүүлэлт сэргэхийн хэрээр эдгэрдэг. Толгой, хүзүүний хэсэгт туяа эмчилгээ (radiotherapy) хийлгэж байгаа бол хуримтлагдсан тунгаас шалтгаалж хоёр, гурав дахь долоо хоногоос эхэлж, эмчилгээ дууссаны дараа ч хэсэг хугацаанд үргэлжилж болно. Өөрөөр хэлбэл ихэнх тохиолдолд муудаж байгаад эргэж сайжирдаг муруй зурдаг. Аюул нь тэр хонхорт байдаг: хооллож чадахгүй болж жин, булчин алдаж, дараагийн эмчилгээний хуваарь хойшилдог.
Эмч амны дотор харахдаа ихэвчлэн "хэр их өвдөж байна" гэхээсээ илүү "юуг залгиж чадаж байна" гэж асуудаг. Олон улсад өргөн хэрэглэдэг зэрэглэлийн систем нь: шархлаагүй боловч халуу оргих байдал, шархтай ч хатуу хоол идэж чадах байдал, зөвхөн шингэн хоол л ордог байдал, амаар огт юу ч залгиж чадахгүй байдал гэж хуваадаг. Энэ ялгаа чухал, учир нь зэрэглэл нь дараагийн шийдвэрийг тодорхойлдог: өвдөлт намдаах эмийг уухаас наалт эсвэл тарианд шилжүүлэх эсэх, судсаар шингэн, нэмэлт хооллолтын зам нээх эсэх, дараагийн мөчлөгийн тун, хугацааг тохируулах эсэх нь эндээс салдаг. Тиймээс "их өвдөж байна" гэхээс илүү "өчигдрөөс хойш зөвхөн шингэн хоол л орж байна" гэсэн үг эмнэлгийн багт хамаагүй илүү хэрэгтэй.
Аманд хэрэглэдэг зүйлсийг нэг дор нийлүүлж бодвол урам хугардаг тул гурав хуваан үзээрэй. Нэгдүгээрт, бүрхэгч бүтээгдэхүүн: шархны гадаргууг нимгэн хальсаар хучиж, хоол, хэл хүрэхэд үүсэх өвдөлтийг бууруулдаг. Үрэвслийг эдгээхээс илүү хооллох боломжийг олгодог гэж ойлгох нь зөв бөгөөд зарим оронд эм биш, эмнэлгийн хэрэгсэл (medical device) гэж ангилагддаг. Хоёрдугаарт, зайлж хэрэглэх уусмал: эмчийн бичиж өгсөн ариутгах шинжтэй зайлагч, үрэвслийн эсрэг зайлагч, өвдөлт хүчтэй үед богино хугацаанд хэрэглэх хэсгийн мэдээ алдуулах найрлагатай зайлагч зэрэг зорилго нь өөр өөр байдаг тул ямар ч зайлагчийг удаан хэрэглэснээр сайжирдаггүй. Спирт ихтэй энгийн амны хөндийн уусмал шархыг улам цочрооно. Гуравдугаарт, уух буюу түрхэх эм: өвдөлт намдаах эм, мөөгөнцөр эсвэл вирусын халдвар (fungal/viral infection) давхарласан үед хэрэглэх эмүүд энд багтана. В бүлгийн витамин зэрэг нэмэлт бүтээгдэхүүн нь дутагдалтай үед сэргэлтэд туслах туслах дүр болохоос салстын үрэвслээс хамгаалах гол шийдэл биш.
Өдөр тутмын арчилгаа энгийн байх тусам удаан үргэлжилдэг. Маш зөөлөн сойзоор хоолны дараа болон унтахын өмнө угааж, цочроох чанар багатай оо хэрэглээрэй; их хөөсрөх оо хорсгож байвал сольж үзэх нь зүйтэй. Физиологийн уусмал, эсвэл ус дотор бага зэрэг давс, хоолны сод хийсэн уусмалаар өдөрт хэд хэдэн удаа зөөлөн зайлбал ам чийглэг, цэвэр хадгалахад тусална. Уруулаа байнга чийгшүүлж, хиймэл шүдтэй бол өдөр бүр цэвэрлэж, өвдөж байх хугацаанд зүүх хугацааг багасгана. Тамхи, архи, халуун, халуун ногоотой, исгэлэн, хатуу ирмэгтэй хоолыг эдгэх хүртэл хойш тавьсан нь дээр. Зарим тодорхой хими эмчилгээний эмийн үед тариа хийлгэж байх зуур амандаа мөсний үйрмэг барих аргыг салстын үрэвслийг бууруулахад ашигладаг ч, хүйтэн нь эсрэгээр хортой байдаг эмүүд бий тул эмчилгээний багаасаа заавал урьдчилан асуугаарай.
Хооллох арга барилаа ч өөрчилж болно. Бүлээн температур, зөөлөн бөгөөд чийглэг бүтэц, шөл, сосонтой хэлбэр нь шархыг бага цочроодог. Гуурс (сорох гуурс) ашиглавал өвчтэй хэсгийг тойрч болох ба нэг дор их идэж чадахгүй бол бага багаар байнга идэх нь дээр. Гэхдээ залгихад хэцүү гээд бүх хоолоо усаар шингэлбэл хэмжээ нь нэмэгдэж, илчлэг нь буурах урхинд ордог. Мөн хэмжээнд илүү илчлэг, уураг багтахаар бүрдүүлэх нь зөв.
Өөрөө шийдэлгүй нэн даруй холбогдох ёстой шинжүүд бий. 38 хэмээс дээш халуурах, ялангуяа цагаан эсийн тоо буурсан үе бол шууд эмнэлэгт мэдэгдэнэ. Ус ч залгиж чадахгүй болж шээсний хэмжээ мэдэгдэхүйц багасах, толгой эргэх, ам хатах; шүлсээ залгихад хэцүү болох, амьсгалахад төвөгтэй болох; амны хөндий цагаан бүрхүүлээр хучигдах эсвэл нэг талд нь бөөгнөрсөн цэврүү гарах; буйлны цус тогтохгүй байх зэрэг нь зөвхөн салстын үрэвсэл биш, халдвар болон өөр асуудал давхарласан байж болно. Одоогийн өвдөлт намдаах эмээ ууж байхад ч шөнө нойргүй болтол өвдөж байгаа нь өөрөө төлөвлөгөөг өөрчлөх үндэслэл болно.
Үзлэгийн хугацаа богино бол урьдчилан бэлдсэн нь хамгийн үр дүнтэй. Хэзээнээс эхэлсэн, одоо ус, шингэн хоол, зөөлөн хоолны алийг нь залгиж чадаж байгаа, өдөрт хэдэн удаа юугаар зайлж, юу түрхэж байгаа, хэдэн кг жин хассан, мөн гэрэлтэй газар авсан амны дотрын хэдэн зураг байхад хангалттай. Өвчтөний бүлгэм эсвэл хамтын худалдан авалтаас санал болгосон бүтээгдэхүүн байвал найрлага болон ангилал нь (эм үү, эмнэлгийн хэрэгсэл үү, хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн үү) юу болохыг шалгаж, хэрэглэхийн өмнө жагсаалтаа эмчдээ үзүүлээрэй. Бусдад тохирсон туршлага лавлах утгатай ч, одоо хэрэглэж буй эмтэй тань зөрчилдөх эсэхийг зөвхөн таны эмнэлгийн түүхийг мэдэх хүн л дүгнэж чадна.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд хувь хүний оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг үргэлжилсэн эсвэл хүндэрсэн тохиолдолд эмчилгээг хариуцаж буй эмч, эмнэлгийн ажилтантайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.