Хайртай хүнээ алдсаны дараа хувцасны шүүгээ хэвээрээ байж, утасны төлбөр үргэлжлэн суутгагдаж, зургийн цомгийг олон удаа нээгээд буцааж хаадаг сараар үргэлжлэх нь ховор биш. Энэ бол залхуурал ч биш, сэтгэл сул байгаагийн шинж ч биш. Гашуудал (grief) цаг хугацааны туршид явагдах хэвийн явцын нэг хэсэг юм.
Судалгаанд талийгаачийн эд зүйлсийг нэгэн төрлийн гүүр гэж тайлбарладаг. Байнга хэрэглэдэг байсан аяга, гар бичмэл тэмдэглэл, дуу хоолой нь орсон богино бичлэг зэргийг холбогч зүйл (linking object) гэж нэрлэдэг. Урьд нь талийгаачийг сэтгэлээсээ мултлах нь гашуудлын төгсгөл гэж үздэг байсан бол одоо харилцааны хэлбэрийг өөрчлөн үргэлжлүүлэх (continuing bonds) нь ч эрүүл замуудын нэг гэж үздэг. Тиймээс эд зүйлсээ хадгалж байгаа нь өөрөө өвчин биш. Харин хоёр туйлд анхаарах хэрэгтэй: тэдгээрийг харахгүйгээр өдрийг өнгөрөөж чадахгүй байх, эсвэл өвдөж байгаа тул бүгдийг яаран хаях. Хойшлуулж болох шийдвэрийг хойшлуулах нь ихэвчлэн аюулгүй байдаг.
Санамсаргүй олдсон бичлэг, зураг нь баяр баясгалан, санагалзал хоёрыг нэг зэрэг авчирч, хэдэн өдөр сэтгэл хөдлөлийг тогтворгүй болгож болно. Энэ хосолсон мэдрэмж хэвийн. Тэр өдрөө ачааллаа хөнгөлж, ганцаараа дахин дахин сонсохын оронд итгэдэг хүнтэйгээ нэг удаа хуваалцах нь тус болдог.
Практик талаас нь харвал дижитал бичлэгүүд хамгийн амархан, чимээгүйхэн алга болдог. Утасны дугаарыг цуцлах, нэр шилжүүлэх явцад мессеж, дуудлагын түүх устаж болно. Үйлдвэрлэгч эсвэл порталын үүлэн (cloud) бүртгэл нь төлбөр зогсох, эсвэл удаан хугацаанд нэвтрээгүй тохиолдолд багтаамжийг багасгах, өгөгдлийг устгах бодлоготой байдаг. Тиймээс дараалал чухал: цуцлах, эмхлэхээс өмнө нөөцлөх (backup) хэрэгтэй.
Урьдчилж шалгаж болох зүйлс: Нэгд, төхөөрөмжийн түгжээг одоо болтол тайлж чадаж байгаа эсэхээ шалгана. Дэлгэцийн түгжээг нас барсны дараа гэр бүлийнхэн ч тайлахад хүндрэлтэй байдаг тул нээлттэй байхад нь файлуудыг зөөх нь дээр. Хоёрт, зураг, видеог дэлгэцээс дахин буулгаж авахын оронд эх файлаар нь компьютер, гадаад санд хуулна; ингэснээр огноо, чанар хадгалагдана. Гуравт, зургийн цомог доторх видео, дуут тэмдэглэл, дуудлагын бичлэг, мессенжерийн харилцааны хуулбар зэрэг нүдэнд бага өртдөг хэсгүүдийг нэг бүрчлэн нээж үзнэ. Дөрөвт, зөвхөн нэг газар биш, дор хаяж хоёр өөр газар хадгална. Тавд, оператор, платформ бүр гэр бүлийн хүсэлтэд шаардах баримт бичиг (нас барсныг батлах, ураг төрлийн холбоог батлах бичиг гэх мэт) болон журам нь өөр байдаг тул цуцлахаас өмнө хэрэглэгчийн үйлчилгээнд хандаж дарааллыг тодруулах нь аюулгүй.
Хэрэв гэр бүлийн хүн одоо эмчилгээ хийлгэж байгаа бол дурсамжийг дараа биш, яг одоо үлдээж болно. Тансаг бэлтгэл шаардлагагүй: хамт хооллож буй хором, дуртай хоолныхоо тухай яриа, гараар бичсэн богино тэмдэглэл, бага насных нь тухай асуусан арван минутын яриа хангалттай. Хөнгөвчлөх тусламжид (palliative care) амьдралаа эргэн харж ярьсныг бичгээр эсвэл дуу хоолойгоор үлдээх ажил (нэр төрийн эмчилгээ, dignity therapy) өвчтөнд өөрт нь ч тус болохыг мэдээлсэн байдаг. Гэхдээ хүсээгүй хүнд тулгах ёсгүй.
Хугацаа өнгөрөх тусам өвдөлт нь буурахгүй, зургаагаас арван хоёр сараас илүү хугацаанд өдөр тутмын амьдрал, нойр, хоол хүнс, ажилдаа эргэж орох нь хүндрэлтэй хэвээр байвал, эсвэл хүнд өөрийгөө буруутгах, гэм буруугийн мэдрэмж үргэлжилж байвал уртассан гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder) багтаасан үнэлгээ хийлгэх нь тустай. Амьдрах хүсэлгүй байх бодол төрвөл хойшлуулалгүй сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн, орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, гашуудлын зөвлөгөө өгөх хөтөлбөр, хосписын дэмжлэгийн албанд хандаарай.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, мэргэжлийн зөвлөгөөг орлохгүй. Эрүүл мэнд, сэтгэл санааны байдалтай холбоотой шийдвэрээ эмчлэгч эмч, мэргэжлийн зөвлөхтэйгөө ярилцана уу.