Хорт хавдрын (cancer) удаан хугацааны эмчилгээг даван туулж, ажлын байрандаа эргэн орсон хүнд «бидэнтэй хамт цаашид ажиллаач» гэсэн санал ирэхэд баяр хөөр, дарамт хоёр зэрэг бууж ирдэг. Хамт олонд харьяалагдах тогтвортой байдал, дахин хэрэгтэй хүн болсон мэдрэмж, гэр бүлийн бодит зардлын тооцоо нэг дор давхцдаг. Ийм шийдвэр хэцүү байдаг нь тухайн хүний хүсэл зориг сул учраас биш, харин шийдэхэд шаардлагатай мэдээлэл нь бие махбод, ажил, эмчилгээний хуваарь гэсэн гурван өөр газар тархай байдаг бөгөөд тэдгээрийг хэзээ ч зэрэгцүүлэн харж үзээгүйгээс болдог.
Эмчилгээ дууссан хүний хувьд ажил гэдгийг «чадах уу, үгүй юу» гэхээсээ илүү «ямар нөхцөлд удаан тогтвортой байж чадах вэ» гэж харах нь бодитой. Хорт хавдартай холбоотой ядаргаа (cancer-related fatigue) нь унтаад ч бүрэн сэргэдэггүйгээрээ онцлогтой бөгөөд эмчилгээ дууссаны дараа хэдэн сараас хэдэн жил хүртэл үргэлжилж болно. Үг, нэр санахад бэрх болох, хэд хэдэн ажлыг зэрэг гүйцэтгэхэд хүндрэх зэрэг танин мэдэхүйн өөрчлөлт (cancer-related cognitive impairment) ч ховор биш. Эдгээр нь хичээл зүтгэл, хариуцлагын асуудал биш бөгөөд ажлын хэмжээ, хэлбэрийг тохируулах шаардлагатайг илтгэх дохио юм.
Шийдвэр гаргахаас өмнө нэг хуудсан дээр гурван зүйлийг зэрэгцүүлж бичих нь тустай. Нэгд, ажил юу шаарддаг вэ — цагийн ачаалал, хөл дээрээ зогсох хугацаа, ачаа өргөх, шөнийн болон ээлжийн ажил эсэх, хүн олонтой орчин мөн эсэх. Хоёрт, одоогийн биеийн байдал — сүүлийн гурван сард ядаргаа өдрийн аль цагт хүндэрдэг, өвдөлт, гар хөлийн мэдээгүйдэл (захын мэдрэлийн эмгэг, peripheral neuropathy), мөчдийн хаван (лимфийн хаван, lymphedema), нойрны чанар ямар байна. Гуравт, эмчилгээний хуваарь — хяналтын шинжилгээ, амбулаторийн үзлэг, дааврын эмчилгээний тарилгын мөчлөг зэрэг заавал сул байлгах ёстой өдрүүд. Эдгээрийг давхарлан харахад «чадна/чадахгүй» биш, «хаана нь тохируулга хийвэл болох вэ» гэдэг нь харагдана.
Тохируулга нь бодитой хэлбэртэй байж болно: ажлын цагийг богиносгох, ирэх/явах цагийг өөрчлөх, дунд нь амрах завсарлага баталгаажуулах, хүнд ажлыг хуваарилах, үзлэгийн өдрөө урьдчилан мэдэгдэх зэрэг. Өвчний түүхээ хэр зэрэг задруулах нь бүхэлдээ өөрийн сонголт бөгөөд оноштойгоо хэлэлгүйгээр ч «тогтмол үзлэгтэй тул тодорхой гарагийн өглөө сул байх шаардлагатай» гэсэн ажил хэрэгч хүсэлт тавьж болно. Халдвар тархаж буй улиралд хүн олонтой орчинд ажилладаг бол гар угаах, маск зүүх, шаардлагатай вакцины талаар эмчтэйгээ урьдчилан ярилцах нь зүйтэй. Эмчилгээ дууссанаас хойш удаан хугацаа өнгөрсөн бол ихэвчлэн бусад хүнээс төдийлөн ялгаагүй боловч химийн эмчилгээ хийлгэж байгаа эсвэл дархлаа дарангуйлагдсан үед шалгуур өөр болно.
Нөгөө талаар, энэ насны бүх шинж тэмдгийг «цэвэршилт» гэж дүгнэчихэж болохгүй. Химийн эмчилгээ, өндгөвчний үйл ажиллагааг дарангуйлах эмчилгээ, дааврын эсрэг эмчилгээний улмаас цэвэршилт эрт эхлэхэд халуу оргих, хөлрөх, нойргүйдэх, үе мөч өвдөх, сэтгэл санааны хэлбэлзэл үнэхээр түгээмэл тохиолддог. Гэвч «цээж базлах» мэдрэмжийг зөвхөн цэвэршилтээр тайлбарлах нь эрсдэлтэй. Зарим химийн эмчилгээний бэлдмэл (антрациклин, anthracycline), онилсон эмчилгээ (трастузумаб, trastuzumab), цээжний хэсэгт хийсэн туяа эмчилгээ нь хожим зүрхний үйл ажиллагаанд нөлөөлж болдог (зүрхний хоруу чанар, cardiotoxicity). Тиймээс цээж дарах мэдрэмж, амьсгаадах, шат өгсөхөд ер бусын амьсгаа давчдах, хэвтэхэд амьсгалахад хүндрэх, хөлний хаван, зүрх хүчтэй дэлсэх, ухаан алдах зэрэг нь зүрх, уушгийг шалгах шаардлагатай дохио юм. Ялангуяа базлах мэдрэмж гар, эрүү рүү дамжих, эсвэл хүйтэн хөлс, дотор муухайрахтай хамт илэрвэл товлосон цагаа хүлээхгүйгээр яаралтай тусламж авах хэрэгтэй.
Хэд хэдэн шинжилгээ нэг дор давхцах үед дарааллаа урьдчилан төлөвлөвөл бие бага ядарна. Ходоодны дурангийн шинжилгээ, Хеликобактер (Helicobacter pylori) шинжилгээ мэт өлөн элгэн дээр хийдэг шинжилгээ, бамбай булчирхайн (thyroid) хэт авиан мэт бэлтгэл шаарддаггүй шинжилгээ холилдож байвал — нэг өдөрт багцлах уу, эсвэл салгах уу, унтуулгатай дуран хийлгэвэл тэр өдөр машин барих, ажилдаа очих боломж хэр вэ, уудаг эм (ялангуяа цус шингэлэх эм, чихрийн шижингийн эм) тохируулах шаардлагатай эсэхийг цаг авахдаа тодруулах нь зүйтэй.
Эцэст нь, ийм шийдвэрт цорын ганц зөв хариулт байдаггүйг хүлээн зөвшөөрөх нь бас нэг арга. Бүгдийг нэг дор төгс шийдэхийг оролдохын оронд «дахин авч хэлэлцэж болох шийдвэр» болгон тавибал дарамт багасна. Жишээ нь, нөхцөлөө тохируулаад гурван сар туршиж үзье гэж тохирч, тэр хугацаа дуусахад юуг харж дүгнэхээ (ядаргаа өдөр тутмын амьдралд хэр нөлөөлж байна, нойр, ажил тасалсан өдрийн тоо, үзлэгийн хуваарийг амжуулж чадсан эсэх) урьдчилан бичиж тавих гэх мэт. Ажлаа үргэлжлүүлэх хүсэл, илүү аюулгүй амьдрах хүсэл хоёр нь хоорондоо зөрчилддөггүй бөгөөд хоёулаа эдгэрлийн явцад аяндаа төрдөг зүй ёсны хэрэгцээ юм.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдгийн шалтгаан, түүнийг шийдвэрлэх арга, ажилдаа эргэн орох болон ажлын нөхцөлөө тохируулах талаарх шийдвэр хүн бүрд өөр байдаг тул заавал эмчилгээг хариуцаж буй эмч, мэргэжилтэнтэйгээ зөвлөлдөнө үү.