Хэл нь зөвхөн амт мэдрэх эрхтэн биш бөгөөд ажлынх нь дийлэнх нь нарийн хөдөлгөөн байдаг. Хоолыг шүдний хооронд түлхэж, шүлстэй холин нэг бөөн болгож (bolus), тэр бөөнийг яг тохирох агшинд хоолойн зүг илгээдэг. Хэлний хорт хавдар (tongue cancer)-ын мэс заслаар хэлний хэсэг буюу нэлээд хэсгийг авч, гуя эсвэл шуунаас арьс, булчинг шилжүүлэн сэргээх (чөлөөт эдийн шилжүүлэг, free flap) үед хэлбэр нь ихээхэн сэргэдэг. Гэвч шилжүүлсэн эд нь жинхэнэ хэл шиг өөрөө хөдөлж, нарийн мэдрэх чадваргүй байдаг. Мэс засал амжилттай болсон гэж хэлүүлсэн ч хоол идэх нь хүнд хэвээр байдгийн шалтгаан энэ юм.
Үүн дээр хими болон туяа эмчилгээний дараах өөрчлөлт нэмэгддэг. Шүлсний булчирхайн үйл ажиллагаа буурч ам хатах (xerostomia), амт өөрчлөгдөх буюу бүдгэрэх, эд хатуурснаас ам сайн ангайхгүй болох (trismus) зэрэг гарч болно. Шүлс багатай үед хоол нэг бөөн болж чадахгүй амандаа тархаж, хоолой руу түлхэхэд илүү их хүч шаардагдана. 'Шингээлт сайн ч залгих нь асуудалтай' гэдэг үг яг үүнийг заадаг: саад нь ходоод биш ам, хоолойн шатанд байгаа тул шийдэл нь ч өөр байна.
Хамгийн түрүүнд ажиглах зүйл бол хоол, шингэн улаан хоолой руу биш амьсгалын зам руу орох (аспираци, aspiration) явдал. Хоол идэх үед буюу дараа нь давтагдан ханиалгах, цацах, хоолны дараа хоолой нойтон сөөнгө сонсогдох, нэг удаагийн хоолны хугацаа мэдэгдэхүйц уртсах, шалтгаан тодорхойгүй бага зэргийн халуун, цэр, амьсгаадалт зэрэг нь эмчид хэлэх дохио. Мэдрэхүй буурсан хэсгээр өнгөрөхөд ханиалга ч төрөхгүй чимээгүй аспираци (silent aspiration) тохиолддог тул ханиалгаагүй нь аюулгүй гэсэн үг биш. Давтагдвал аспирацийн уушгины үрэвсэл (aspiration pneumonia)-д хүргэж болзошгүй. Эмнэлэгт видеофлюороскопийн залгилтын шинжилгээ (VFSS) эсвэл дурангийн залгилтын үнэлгээ (FEES)-ээр аль үе шатанд алдагдаж байгааг харж тогтооно.
Шинжилгээний дүнгээс хамааран хоолны хэлбэрийг тохируулна: хоолыг өтгөрүүлж тархахаас сэргийлэх, ус мэт шингэнд өтгөрүүлэгч хэрэглэх, эрүүгээ доош татах буюу толгойн байрлалыг өөрчлөх, нэг хазах хэмжээг багасгаж дахин нэг залгих, хоолны дараа аманд үлдсэн үлдэгдлийг шалгаж зайлах зэрэг арга бий. Хэн хэнд аль нь тохирох нь өөр өөр тул өөрөө шийдэхээс илүү яриа, залгилтын засалч (speech-language pathologist) болон сэргээн засалтын багтай зөвлөлдөх нь аюулгүй.
Илчлэг ба уураг хамгаалах нь үүнтэй хамт явна. Залгихад хүндрэлтэй үед идэх хэмжээ буурч, жин, булчин алдагдаж, улмаар залгих хүч сулрах гинжин хэлхээ үүсдэг. Жингээ тогтмол хугацаанд бүртгэвэл чиг хандлага харагдана. Нэг дор их идэж чадахгүй бол бага багаар, ойр ойрхон, мөн ижил хэмжээнд илчлэг, уургийн нягтыг нэмэх нь тустай — өндөг, шош/тофу, зөөлөн загас, сүүн бүтээгдэхүүн, нарийн нунтагласан самар, нэг халбага тос зэргийг шөл, зутанд нэмэх байдлаар. Хангалтгүй бол эмнэлгийн баг амаар уух тэжээлийн нэмэлт, эсвэл сэргэх хугацааны түр гүүр болгож ходоодны хоолойн гуурс (gastrostomy) хийхийг хамтдаа хэлэлцэж болно. Туяа эмчилгээний дараа шүдний цоорол, шүд авахуулах нь эрүүний ясны хүндрэл (туяаны дараах ясны үхжил, osteoradionecrosis)-д хүргэж болох тул шүдний эмчид туяа авсан хэсгээ заавал мэдэгдэх нь чухал.
Гэр бүл, танилууд 'одооноос юу ч бүү хий, амар' гэж хэлэхэд ард нь жинхэнэ санаа зовнил байдаг. Гэхдээ огт хөдөлгөөнгүй байх нь сэргэлтийн үед үргэлж илүү аюулгүй сонголт биш. Хөдөлгөөн буурвал булчин, тэсвэр буурч, өдрийн хэмнэл, сэтгэл санаанд ч нөлөөлдөг. Асуух ёстой зүйл нь 'хийх үү, үгүй юу' гэдэг биш 'хаана хүртэл, ямар нөхцөлд' гэдэг. Гуяны эдийг авсан хэсгийн шарх, хаван ямар байгаа, мэс заслаас хүзүү, мөрний хүч буурсан эсэх, халуун өдөр хөлрөхөд ам хатаж шингэн алдах эрсдэл, хөрсний ажлаар үүссэн жижиг шархны халдвар, гар, хүзүүний хаван зэргийг эмчтэйгээ нэг бүрчлэн тохирвол жижиг ногооны талбайн ажлыг ч хугацаа, эрчмээ тааруулан үргэлжлүүлэх боломж ихэвчлэн байдаг. Урьдын хэмжээгээр нэг дор биш, богино хугацаагаар хувааж эхлээд биеийн хариу урвалыг хараад нэмэх нь бодитой.
Ганцаараа байх цагт сэтгэл эмзэглэх нь энэ замд ховор зүйл биш. Гэхдээ хүч тамираа алдсан, гутарсан байдал хоёр долоо хоногоос удаан үргэлжилж, нойр, хоолны дуршил тасралтгүй алдагдаж, амьдрах шалтгаан алга гэсэн бодол давтагдвал энэ нь зан чанар, зориг сулын асуудал биш, тусламж авч болох эмчлэгдэх байдал юм. Сэтгэцийн эрүүл мэнд, паллиатив тусламж (palliative care), хорт хавдрын зөвлөгөө өгөх үйлчилгээнд холбож өгөхийг эмнэлэгт өөрөө хүсэж болно.
Дараагийн үзлэгээр асууж тодруулбал зохих зүйлс: сүүлийн үеийн жингийн өөрчлөлт ба зорилтот жин, залгилтын шинжилгээ хэзээ шаардлагатай, залгилт, ярианы сэргээн засалтад илгээх боломж, ам хатахыг багасгах арга, ам ангайх дасгалын хэмжээ, одоо зөвшөөрөгдөх хөдөлгөөн, хөдөлмөрийн эрчим, шүдний эмчид заавал хэлэх зүйлс.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, эмчилгээний түүх хүн бүрд өөр тул хоол, сэргээн засалт, хөдөлгөөний хэмжээний талаарх шийдвэрийг заавал өөрийн эмчтэй зөвлөлдөж гаргана уу.