Хорт хавдрын том мэс заслын дараах эхний өдрүүдэд зарим өвчтөн огт өөр хүн шиг харагддаг. Хөдлөхийг хориглосон байхад гэнэт босох гэж оролдох, өрөөнд хэн нэгэн зогсож байна гэж хэлэх, өнөөдөр хэдэн болж байгаа, өөрөө яагаад эмнэлэгт байгаагаа хэлж чадахгүй байх зэрэг өөрчлөлт гарна. Ихэвчлэн орой болоход хүндэрч, өглөө нь намдана. Эмч нар үүнийг дэмийрэл (delirium) гэж нэрлэдэг. Энэ нь зан чанар өөрчлөгдсөн, сэтгэцийн шинэ өвчин үүссэн, эсвэл зориуд зөрүүдэлж байгаа хэрэг биш — мэс засал, мэдээ алдуулалт, өвдөлт, халдвар зэрэг ачааллыг нэг дор үүрсэн тархины түр зуурын үйл ажиллагааны цочмог алдагдал юм.
Дэмийрлийн гол шинж нь анхаарал, ухамсрын түвшин хэдхэн цагийн дотор бүрхэгдэж, нэг өдрийн дотор ч сайжирч муудаж давтагддагт оршино. Тайлбарыг сая ойлгоод, таван минутын дараа анх сонсож байгаа юм шиг хариу үзүүлэх нь элбэг. Хэлбэрийг нь ерөнхийд нь гурав ангилдаг: хөдөлгөөн ихэссэн хэлбэр (hyperactive) — босох гэж оролдох, гуурсыг татах; хөдөлгөөн буурсан хэлбэр (hypoactive) — нам гүм, нойрмог болж «зүгээр л ядарсан байх» гэж алдаж ойлгогдох; мөн энэ хоёр ээлжлэн илрэх холимог хэлбэр.
Шалтгаан нь ихэвчлэн нэг биш, хэд хэдэн хүчин зүйл давхцдаг. Өндөр нас, урьд өмнөөс байсан ой санамжийн бууралт, сонсгол, харааны сулрал зэрэг суурь эмзэг байдал дээр урт хугацааны мэс засал ба мэдээ алдуулалт, өвдөлт, цус алдалт ба цус сэлбэлт, халдвар ба халуурал, хүчилтөрөгчийн дутагдал, электролит ба цусны сахарын өөрчлөлт, шингэн дутагдал, өтгөн хаталт ба шээс хураагдалт, зарим эм (тайвшруулах эм, антихолинерг үйлдэлтэй эм, стероид, мансууруулах өвчин намдаах эм), архи тамхинаас гэнэт таслах, мөн өдөр шөнийн хэмнэл алдагдсан тасгийн орчин, нойргүйдэл нэмэгддэг. Иймд эмнэлгийн баг эхлээд тайвшруулах эм өгөхөөс илүү эргэж залруулж болох шалтгаан байгаа эсэхийг хайдаг бөгөөд тархины харвалт (stroke)-ыг сэжиглэх шинж байгаа эсэхийг зэрэг шалгадаг.
Гэр бүлийнхнийг хамгийн их цочроодог зүйл бол хөл гарыг хязгаарлах бэхэлгээ (physical restraint) юм. Хөл, гарнаас эд авч шилжүүлэн сэргээх мэс засал (free flap), ам, хэлний мэс засал, эсвэл гуурсан хоолойн гуурс, гадагшлуулах гуурс, төвийн венийн катетер тавигдсан үед өвчтөн ухамсаргүйгээр хүчтэй хөдөлж, гуурсаа татвал мэс заслын хэсэг болон шилжүүлэн суулгасан эдийн цусан хангамжид ноцтой нөлөөлж болзошгүй. Бэхэлгээг зөвхөн шаардлагатай хугацаанд, хамгийн бага хэмжээгээр, байнга хянаж хэрэглэх ёстой. Танил хүн дэргэд байж өвчтөн тайвширвал бэхэлгээг багасгах боломж гардаг тул хэзээ, ямар хүртэл хэрэглэхийг эмч, сувилагчтай урьдчилан ярилцах нь зүйтэй.
Эмээс өмнө хийх зүйлс бий. Өдөр нь хөшгөө нээж нарны гэрэл оруулах, шөнө нь гэрэл, чимээг багасгаж өдөр шөнийн хэмнэлийг сэргээх; нүдний шил, сонсголын аппаратыг нь буцааж өгөх; цаг, хуанлийг харагдах газар тавьж, одоо хэдэн цаг болж байгаа, аль эмнэлэгт байгаа, ямар мэс засал хийлгэснийг тайван, товч давтан хэлэх; гэр бүлийн зураг зэрэг танил зүйлийг дэргэд нь байлгах; өвдөлт, өтгөн хаталт, шээс хураагдалтыг тэвчүүлэлгүй эмчлүүлэх; мэс заслын багийн зөвшөөрсөн хүрээнд эрт суулгаж хөдөлгөх. Хэрэв өвчтөн ярьж чадахгүй бол бичих дэвтэр, үсгийн самбар, «тийм/үгүй» карт гаргаж өгөх нь өөрөө айдсыг ихээхэн бууруулдаг.
Хий үзэгдэл, буруу итгэлтэй нь маргалдах хэрэггүй. «Тийм юм байхгүй» гэж маргавал өвчтөн өөрийг нь хэн ч итгэхгүй байна гэж мэдэрч улам сандардаг. Харин мэдрэмжийг нь хүлээн зөвшөөрч («их айсан байх аа»), одоо аюулгүй газар байгааг богино энгийн өгүүлбэрээр хэлээд, өөр сэдэв рүү зөөлөн шилжүүлэх нь тохиромжтой. Аюултай зан үйл үргэлжилбэл эмчийн шийдвэрээр эм хэрэглэж болох ч зорилго нь гүн унтуулах бус, аюулгүй байдлыг хангаж, шалтгааныг зэрэг засах явдал юм.
Ихэнх тохиолдолд хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоногийн дотор сайжирдаг ч энэ хооронд өдөр бүр өөрчлөлттэй байдаг. Өндөр настай, урьд нь ой санамжийн бууралттай байсан хүмүүст сэргэлт удаан, зарим шинж удаан үлдэж болно. Өвчтөн өөрөө тэр үеийг огт санахгүй, эсвэл тасархай санадаг тул хожим түүнийг зэмлэх шаардлагагүй. Асран хүмүүжүүлэгчийн хувьд шөнөжин барьж байгаад уурлаад, дараа нь буруутгах мэдрэмж давтагдах нь маш түгээмэл хариу үйлдэл бөгөөд гэр бүлийн буруу биш юм. Нэг хүн 24 цагийг үүрэхээс илүү ээлж хуваарилах, шөнийн цагт юуг хэрхэн ажиглахыг сувилагчаас урьдчилан асуух, асаргааны дэмжлэгийн боломжийг тодруулах нь өвчтөнд ч илүү аюулгүй. Нойргүй хоцорсон хүн аюулын дохиог алддаг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмнэлгийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Өвчтөний биеийн байдал, бэхэлгээ хэрэглэх эсэх, эмийн тохируулгын талаарх шийдвэрийг эмчлэгч эмч, эмнэлгийн багтайгаа заавал зөвлөлдөж гаргана уу.