Цусны хорт хавдрын (blood cancer, тухайлбал leukemia, lymphoma) эмчилгээний явцад заримдаа 'мөрөөдлийн эм' хэмээх CAR-T эсийн эмчилгээг (cell therapy) санал болгодог. Энэ нэр их найдвар төрүүлдэг тул эмчилгээ хэрхэн бэлтгэгддэг, биед юу тохиолддогийг урьдчилан ойлгосон нь сэтгэлийн бэлтгэлд тустай.
CAR-T гэдэг нь 'chimeric antigen receptor T-cell' буюу химер антиген рецептортой Т-эс гэсэн үгийн товчлол юм. Өвчтөний өөрийнх нь дархлааны Т-эсийг (T-cell) биеэс гаргаж авч, хорт хавдрын эсийг таних чадвартай болгож генийг нь өөрчилсний дараа тоог нь ихээр өсгөж эргүүлэн биед оруулдаг. Өөрөөр хэлбэл өөр хүний эм биш, харин өөрийн дархлааны эсийг 'зэвсэглэж' буцаадаг эмчилгээ юм.
Үйл явц нь хэд хэдэн үе шаттай. Эхлээд apheresis (цусны цагаан эс цуглуулах) аргаар Т-эсийг цуглуулж, тусгай үйлдвэрт илгээж ген өөрчлөлт, өсгөвөрлөлт хийдэг. Хэрэв үйлдвэр гадаадад байвал эс илгээж, бэлэн бүтээгдэхүүн эргэж иртэл хэдэн долоо хоног зарцуулагдаж болно. Эс бэлэн болмогц оруулахын өмнө богино хугацааны lymphodepletion (лимфоцит бууруулах эмчилгээ) хийж бие шинэ эсийг сайн хүлээж авахад бэлтгэдэг.
Оруулсны дараа нягт хяналт шаардлагатай. CAR-T эс хорт хавдрыг довтолж идэвхтэй өсөх явцад cytokine release syndrome (CRS, цитокин ялгарлын хам шинж) хэмээх урвал үүсч болох ба өндөр халуун, даралт буурах, хүчилтөрөгч дутагдах зэргээр илэрдэг. Мөн neurotoxicity (ICANS, мэдрэлийн хордлого) хэмээх төөрөгдөл, ярианы бэрхшээл, таталт зэрэг шинж илэрч болно. Эдгээр урвал ихэвчлэн оруулснаас хойш хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоногийн дотор гардаг тул эмнэлэг эрчимт эмчилгээний түвшний хяналт, шуурхай тусламжид бэлэн байдаг.
'Мөрөөдлийн эм' хэмээх нэр нь өмнөх эмчилгээгээр эдгэрдэггүй байсан зарим цусны хорт хавдарт тод, удаан үргэлжлэх хариу үзүүлсэнтэй холбоотой. Гэвч энэ нь 'бүх хүнд заавал эдгэрнэ' гэсэн үг биш. Хариу урвал хүн бүрд өөр бөгөөд нас, биеийн ерөнхий байдал, эрхтний үйл ажиллагаа, хорт хавдрын хэмжээнээс хамаарч эмчилгээг тэсвэрлэх байдал, үр дүн өөр байж болно. Хариу өгөхгүй, эсвэл сайжирсны дараа дахин сэдрэх тохиолдол ч бий бөгөөд эмчилгээ өөрөө ч эрсдэлтэй.
Тиймээс CAR-T-г шийдэхээс өмнө би энэ эмчилгээнд тохирох эсэх (биеийн ерөнхий байдал, эрхтний үйл ажиллагаа), ямар гаж нөлөөг хэзээ ажиглах ёстой, юунд найдаж болох, юунд болохгүйг эмнэлгийн багтай сайтар ярилцах нь зүйтэй. Найдвар их байх тусам үр дүн хүлээснээс өөр байвал цохилт нь ч их байж болох тул найдвар ба бодит байдлыг хоёуланг нь гартаа барих бэлтгэл хэрэгтэй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Эмчилгээний арга, эрсдэл, хүлээгдэж буй үр дүн хүн бүрд өөр тул заавал эмчтэйгээ зөвлөлдөнө үү.