Эмнэлгийн баримтат нэвтрүүлгээс цусны үүдэл эс (hematopoietic stem cell) хандивлах тухай үзээд «би ч бас хийж чадах болов уу» гэж бодох хүн цөөнгүй байдаг. Урьд нь ерөнхий мэдээ алдуулалтын дор аарцгийн ясанд зүү хатгаж чөмөг авдаг гэж л ойлгодог байсан бол өнөөдөр олон тохиолдолд цус өгөхтэй төстэй хэлбэрээр явагддаг тул илүү ойр санагддаг. Гэвч нухацтай судалж эхлэхээр насны хязгаар, архаг өвчин, хорт хавдрын өгүүлэмж, цуглуулах арга, гаж нөлөө гэх мэт нэг нэгээр нь шалгах зүйлс гарч ирдэг. Доорх нь шийдвэрийг орлох биш, зөвлөгөө авахаас өмнө нэр томьёогоо тодруулахад зориулсан ерөнхий тайлбар юм.
Хоёр арга яагаад байдаг вэ. Цусны үүдэл эс нь ердийн үедээ ясны чөмөгт байрладаг. Түүнийг авах хоёр үндсэн арга бий. Нэг нь мэдээ алдуулалтын дор аарцгийн яснаас чөмөг шууд авах (bone marrow harvest), нөгөө нь хэдэн өдрийн турш өдөөгч тарилга (growth factor) хийлгэснээр эсүүд чөмөгнөөс цусны урсгал руу гарч ирсний дараа венээс цуглуулах захын цусны үүдэл эсийн цуглуулга (peripheral blood stem cell collection, PBSC) юм. Аль аргыг сонгохыг зөвхөн хандивлагч шийддэггүй: эс хүлээн авах өвчтөний онош, шилжүүлэн суулгах төлөвлөгөө, эмчийн багийн үнэлгээ, хандивлагчийн эрүүл мэндийн байдал зэргийг хамтад нь харгалзана. Хоёр аргын сэргэх явц, түгээмэл таагүй мэдрэмж өөр өөр тул аль аргыг хүсэх магадлалтайг урьдчилан асуух нь зүйтэй.
Зарим хүнд гараас, зарим хүнд эгэмний доороос. PBSC-д цусыг гаргаж, шаардлагатай эсийг ялгаж, үлдсэнийг нь буцаан оруулдаг аппарат (apheresis machine) ашиглана. Ингэхийн тулд хэдэн цагийн турш тогтвортой урсгал, бүдүүн хоёр зүү хатгах боломжтой судас хэрэгтэй. Гарын судас нарийн, гүн байрлалтай, эсвэл урсгалаа барьж чадахгүй бол эгэмний доорх буюу хүзүүний том вен рүү түр зуурын төв венийн катетер (central venous catheter) тавьж цуглуулдаг. Хүн бүрд арга нь өөр харагддаг нь биеийн онцлог өөр болохоос хандивын төрөл өөр гэсэн үг биш.
Катетер тавихад ямар мэдрэмж төрдөг вэ. Ихэвчлэн хэсэг газрын мэдээ алдуулалтын дор, хэт авиан хяналттайгаар хийдэг. Мэдээ алдуулах эм орох үед хатгах мэдрэмж төрж, дараа нь өвдөлт гэхээсээ илүү дарагдах мэдрэмж байдаг гэж олон хүн ярьдаг. Дараагийн хэдэн өдөр тавьсан хэсэг таталдмаар өвдөж болно. Ховор боловч цус алдалт, халдвар, ойролцоох эд эрхтэн буюу уушиг гэмтэх зэрэг хүндрэл бүртгэгддэг тул урьдчилан тайлбар өгч, зөвшөөрөл авдаг. Хэрэв та зүү хатгахыг харж байж тайвширдаг, эсвэл эсрэгээрээ бол үүнийгээ урьдчилан хэлээрэй — ихэнх тохиолдолд хүсэлтийг тань биелүүлж чадна.
Түгээмэл мэдээлэгддэг гаж нөлөө. Өдөөгч тарилга хийлгэж буй өдрүүдэд бэлхүүс, аарцаг, өвчүүний яс хүндээр өвдөх, толгой өвдөх, бага зэрэг халуурах, ханиад тусмаар мэдрэмж түгээмэл байдаг бөгөөд цуглуулга дуусмагц аажим намждаг. Цуглуулгын явцад цус бүлэгнэхээс сэргийлэх бодисын нөлөөгөөр цусан дахь кальци түр буурч, уруул орчим болон хурууны үзүүр бадайрч болох ба кальци нөхөж залруулдаг. Ясны чөмөг авах тохиолдолд мэдээ алдуулалттай холбоотой ачаалал, авсан хэсгийн өвдөлт, хэдэн өдрийн ядаргаа илүү түгээмэл. Ховор хүндрэлүүд ч бүртгэгддэг тул хандивын өмнө, дараа шинжилгээ, хяналт хийдэг.
Хорт хавдрын өгүүлэмжтэй бол. Хандивлах эрх нь «хэр эрүүл харагдаж байна» гэдгээр биш, хоёр хүний аюулгүй байдлыг зэрэг харж тогтоогддог: нэг нь хандивлагч өөрөө тарилга, мэдээ алдуулалт, эмчилгээг тэсвэрлэх эсэх, нөгөө нь эс хүлээн авах өвчтөний аюулгүй байдал. Тиймээс хорт хавдрын өгүүлэмжийг хандивлагчийн бүртгэлийн байгууллагууд нарийвчлан үнэлдэг бөгөөд олон хөтөлбөрт хойшлуулах буюу хасах шалтгаан болгон авч үздэг — тавилан сайнтайд тооцогддог хавдрын хувьд ч мөн адил. Оношилсон хугацаа, хийлгэсэн эмчилгээ, одоогийн хяналтын байдал зэргээс шалтгаалж хариулт өөр байж болох тул интернетийн мэдээллээр өөрөө дүгнэх боломжгүй. Бүртгэлийн байгууллагын зөвлөгөөний хэсэг болон өөрийн эмчид хоёуланд нь хандаж тодруулах нь хамгийн зөв. Насны дээд хязгаарыг ч хөтөлбөр бүр өөрөө тогтоодог тул үлдсэн хугацаагаа өөрөө тооцохоос илүү асуусан нь дээр.
Цус багадалттай гэж хэлүүлсэн бол. Цус өгөхтэй адил хандивт ч суурь шинжилгээний шалгуур байдаг. Гэхдээ түүнээс өмнө цус багадалтын шалтгааныг тодруулах нь чухал — төмрийн дутагдал уу, цус алдалт уу, өөр шалтгаан уу гэдгээс арга хэмжээ өөр болох бөгөөд энэ нь хандивлах эсэхээс үл хамааран өөрийн эрүүл мэндэд хэрэгтэй.
Хариулт нь «болохгүй» гарлаа ч сонирхол тань дэмий үрэгдээгүй. Бүртгэлд хамрагдсан хүн олон байх тусам эд эсийн тохироо (HLA) таарах хүн олдох магадлал нэмэгддэг тул энэ хөтөлбөрийн талаар бусдад тайлбарлах нь өөрөө тусламж болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг орлохгүй. Өөрийн хандивлах боломж, эрүүл мэндийн байдлын талаар эмчлэгч эмч болон хандивлагчийн бүртгэлийн байгууллагатай заавал зөвлөлдөнө үү.