Гэр бүлийн гишүүнээ алдсаны дараах хэдэн өдөр, хэдэн долоо хоногт оршуулгын ажил, утасны дуудлагаар дүүрэн байсан цаг гэнэт хоосорч, түүний оронд сүүлийн өдрүүдийн дүр зураг ой санамжид цутгаж ирдэг. Хамт инээлдэж байсан дурсамжийг санахыг хичээвч эхлээд өвдөлтөөс үрчийсэн царай, хүндэрсэн амьсгал, гараас нь атгаж байсан мөч эргэлдэнэ. Энэ нийтлэл нь тэр мэдрэмж ямар салаа замд хуваагддаг, аль хүртэл нь олон хүний туулдаг хэвийн хариу урвал бөгөөд хаанаас нь мэргэжлийн тусламж авах нь зүйтэй болохыг эмхэлсэн ерөнхий мэдээлэл юм.
Нэгдүгээр салаа нь халдварлагч дурсамж (intrusive memory). Хүчтэй сэтгэл хөдлөл, тод мэдрэхүйтэй хамт бий болсон дүр зураг ой санамжид илүү тод үлдэж, хүсээгүй байхад гэнэт эргэн ирдэг. Сүүлчийн мөчид хамт байсан гэр бүлийн хувьд сүүлийн өдрүүд онцгой тод үлддэг нь хайр дутсанаас биш, харин ой санамж хадгалагдах арга механизмтай холбоотой байдаг. Ихэнх тохиолдолд эдгээр дурсамж давтагдах давтамж, эрч аажмаар суларч эхэлдэг ч унтахын өмнө, эсвэл эмнэлэг, үнэр, тодорхой улирал зэрэг тухайн өдрийг сануулах өдөөгчийн өмнө дахин хүчтэй болж болно. Ийм зураглал давтагдаж байгаа нь “сэтгэл зүй сул” эсвэл “хараахан тавьж чадаагүй” гэсэн үг биш.
Хоёрдугаар салаа нь өөрийгөө буруутгах ба “хэрэв тэгсэн бол”. Эрт илрүүлсэн бол, өөр эмчилгээ санал болгосон бол, илүү олон удаа очсон бол гэсэн бодол давтагддаг. Ялангуяа өвчтөн өөрөө эмчилгээгээ зогсоох шийдвэр гаргасан бол, үлдсэн гэр бүл нь тэр шийдвэрийг ойлгож байхын зэрэгцээ гэм буруугийн мэдрэмжийг хамт үүрдэг. Энд тус болох нэг өнцөг бол өнөөдөр мэдэж байгаагаараа биш, тэр үед мэдэх боломжтой байсан зүйлээр шийдвэрээ эргэн харах явдал. Мөн өвчтөний өөрийнх нь гаргасан шийдвэрийг хүндэтгэсэн нь орхигдуулсан хэрэг биш, харин халамжийн нэг хэлбэр гэж ойлгогддог. Гэсэн ч харамсал арилахгүй байх нь түгээмэл бөгөөд харамслын хэмжээ нь буруугийн хэмжээг илэрхийлдэггүй.
Гуравдугаар салаа нь гашуудлын явц. Хагацлын дараах цочмог гашуудал ихэвчлэн давалгаа мэт ирдэг. Өдөржин тасралтгүй үргэлжлэхээс илүү гэнэт хүчтэй болоод дахин намжиж, тэр хооронд өдөр тутмын амьдрал үргэлжилдэг. Унтаж чадахгүй байх буюу үүр цайхын өмнө сэрэх, хоолны дуршилгүй болох эсвэл эсрэгээр хэт их идэх, төвлөрөл сулрах, мартамхай болох, цээж давчдах, бие хүндрэх зэрэг бие махбодын шинж тэмдэг дагалдаж болно. Харин ийм байдал 6–12 сараас удаан хугацаанд бараг суларалгүй үргэлжилж, талийгаачийг санан эрэлхийлэх бодол өдөр тутмын амьдрал, ажил, хүүхэд асрах чадварыг алдагдуулж байвал удаан үргэлжилсэн гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder) гэсэн ойлголтоор тусад нь тусламж авахыг авч үздэг. Сэтгэл гутрал (depression), нойргүйдэл (insomnia), гэмтлийн дараах стрессийн урвал (PTSD) давхцаж болох тул ялган оношлох шаардлагатай.
Дөрөвдүгээр салаа нь яг одоо тусламж авах шаардлагатайг илтгэх дохио. Үхэх тухай бодол төрөх, тодорхой аргыг бодож эхлэх, архи, тайвшруулах эм, нойрны эмийн хэрэглээ нэмэгдэх, хэдэн өдрөөр идэж уухгүй, унтахгүй байх, хүүхэд асрах, ажилдаа явах зэрэг хойшлуулшгүй үүрэг мөрөө биелүүлж чадахаа болих — эдгээр тохиолдолд “цаг хугацаа шийднэ” гэж хүлээхээс илүү эрт холбогдох нь зөв. Оршин суугаа газрынхаа сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, хямралын үеийн зөвлөгөө өгөх утсанд шууд хандаж болно. Хэрэв хосписын буюу тайвшруулах эмчилгээний (palliative care) байгууллагад амьсгал хураасан бол тухайн байгууллагаас гэр бүлд зориулсан хагацлын дараах дэмжлэгийн хөтөлбөр байгаа эсэхийг асуух нь зүйтэй.
Хэн нэгэнтэй ярихаас өмнө эмхэлж болох дараалал. Нэгдүгээрт, хоёр долоо хоногийн турш өдөр бүр нэг мөр бичнэ: хэдэн цагт унтсан, хэдэн цагт сэрсэн, өдөрт хэдэн удаа хоол идсэн, нулимс аль цагт ихэвчлэн ирдэг. “Зүгээр л хэцүү байна” гэж хэлэгддэг байдал тоо болж хөрвөхөд зөвлөгөө, үзлэгийн явцад анхаарах цэг маш хурдан тодордог. Хоёрдугаарт, давтагдан эргэлддэг дүр зургийг нэг, хоёр өгүүлбэрээр, хэзээ ихэвчлэн санагддагийг нь хамт бичиж авна. Гуравдугаарт, жин, архи, эмийн хэрэглээ, цээжний өвдөлт, толгой эргэх зэрэг биеийн шинж тэмдгийг тусад нь тэмдэглэнэ — гашуудалтай давхцаж болох бие махбодын өвчин байгаа эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Дөрөвдүгээрт, холбогдох гурван цэгийг урьдчилан бичиж тавина: зөвлөгөө өгөх нэг газар, эмнэлэг нэг газар, шөнө дунд ч утасдаж болох нэг хүн. Тавдугаарт, эд хогшлыг цэгцлэх, нүүх, оршин суух газраа солих зэрэг буцаахад хэцүү шийдвэрийг цочмог үе өнгөртөл хойшлуулна. Зургаадугаарт, эхний ой, баяр ёслол зэрэг урьдчилан таамаглаж болох өдрүүдийг хуанли дээрээ тэмдэглээд, тэр өдөр ганцаараа байхгүй байх нэг арга замыг тодорхойлж тавина.
Үлдсэн хүн уйлах нь тэнгэрт одсон хүнд хор хөнөөл учруулна гэсэн шинжлэх ухааны үндэслэл байхгүй. Нулимс бол гашуудлын гаж нөлөө биш, харин гашуудлын үйл явц үргэлжилж байгаагийн шинж. Гэхдээ энэ хүндийг ганцаараа үүрэх шаардлага бас байхгүй.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, мэргэжлийн зөвлөгөөг орлохгүй. Удаан үргэлжилсэн гуниг, нойргүйдэл, сэтгэл гутрал, үхлийн тухай бодол байвал сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн эсвэл хагацлын зөвлөгөө өгөх мэргэжилтэнтэй заавал зөвлөлдөнө үү.