Хорт хавдрын эцсийн шатанд (terminal stage) байгаа хүнээ асарч буй гэр бүлийнхэн заримдаа гэнэтийн үг сонсдог: «Би энд ингэж хэвтээд үхэх гэж үү», «Зовохгүйн тулд хурдан явбал зүгээр». Ийм үг сонсоод цочих, өөрийгөө буруутгах, юу хариулахаа мэдэхгүй болох нь хэвийн хариу үйлдэл юм. Гэвч паллиатив тусламжид (palliative care) энэ үгийг ганц утгатай мэдэгдэл гэж үздэггүй. Ижил үг хүн бүрд өөр өөр шалтгаанаас гардаг бөгөөд шалтгаан нь тусламжийн аргыг тодорхойлдог.
Эмнэлзүйд үүнийг «үхлийг түргэсгэхийг хүсэх хүсэл (desire for hastened death)» гэж нэрлэдэг. Судалгаанууд үүнийг амиа хорлох тодорхой төлөвлөгөөнөөс ялгаатай тохиолдол илүү олон байдгийг харуулдаг. Ихэвчлэн хяналтад ороогүй өвдөлт (pain), амьсгаадалт (dyspnea), нойргүйдэл, сэтгэл гутрал (depression), сэтгэлийн доройтол (demoralization), гэр бүлдээ ачаа болж байна гэсэн мэдрэмж (perceived burden), өөрөө угаах, идэх боломжгүй болсноос үүдэх нэр төр, бие даасан байдлын алдагдал, цаашид улам муудахаас айх айдас зэрэг өөр өөр үндэстэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл энэ үг бол дүгнэлт биш, харин яг одоо юуг хамгийн хэцүү тэвчиж байгааг заасан дохио юм.
Тиймээс анхны хариу чухал. «Тэгж бүү ярь», «Удахгүй сайжирна» гэж яаран таслах нь тухайн хүнийг энэ сэдвийг дахин хөндөхгүй болгодог. Оронд нь хэлсэн үгийг нь хүлээж аваад нэг алхам гүнзгийрүүлэх нь дээр: «Сүүлийн үед юу тань хамгийн хэцүү байна вэ?», «Ийм бодол өнөөдөр анх удаа төрж байна уу, эсвэл хэдэн өдөр болж байна уу?», «Шөнө өвдөж, амьсгаадаад унтаж чадахгүй байгаа юм биш үү?» гэх мэт. Мэдрэмжийг нь засах гэж хичээхгүйгээр зүгээр л сонссоны дараа ард нь нуугдаж байсан өвдөлт, ганцаардал, гэм буруугийн мэдрэмж илэрдэг.
Гэхдээ эмнэлгийн багт нэн даруй мэдэгдэх ёстой дохио бий: тодорхой арга, цаг хугацааг нэрлэх; эм хуримтлуулах; эмчилгээ, хоолоо бүрмөсөн, гэнэт татгалзах; эрхэм зүйлсээ яаран хуваарилах. Мөн өвдөлт, амьсгаадалт, нойргүйдэл, өтгөн хатах, дотор муухайрах зэрэг биеийн шинж тэмдэг хяналтгүй байснаас гарсан үг бол энэ нь хүсэл зоригийн бус, тохируулж болох эмнэлгийн асуудал юм. Өвчин намдаах эмийн төрөл, тун, амьсгаадалтад хэрэглэх эм, түгшүүр, нойрны эмчилгээг эцсийн шатанд ч тохируулах боломжтой бөгөөд паллиатив тусламж, хосписын (hospice) зөвлөгөө авах боломжтой бол ярилцаж болно.
Сэтгэл гутрал, сэтгэлийн доройтлыг «эцсийн шат учраас байгалийн юм» гэж өнгөрөөх нь амархан, гэвч энэ нь өөрөө анхаарал шаардсан асуудал. Юунд ч сонирхолгүй болох, өөрийгөө хэрэггүй гэж ярих, ойрын хүмүүсээ хараад ч хариу үйлдэл нь буурах зэрэг тохиолдолд сэтгэц-эмнэлгийн болон паллиатив багийн зөвлөгөө хүсэх нь зүйтэй. Хүний амьдралын түүх, үнэт зүйлийг бичиж үлдээх «нэр төрийн эмчилгээ (dignity therapy)» зэрэг арга зарим хүнд утга учрыг олоход тусалсан тухай мэдээлэл бий.
Өдөр, гараг ялгахгүй болох нь бас түгээмэл. Цонхгүй өрөө, өдөр бүр давтагдах хэв маяг, эмийн гаж нөлөө, халдвар, электролитийн өөрчлөлт, дэмийрэл (delirium) зэрэг олон шалтгаан давхцаж болно. Өдөр нь хөшгөө нээж гэрэл оруулах, том цаг, хуанли өлгөх, гэрийнх нь хөнжил, гэрэл зураг зэрэг танил зүйлийг байрлуулах, айлчлах бүрдээ «Өнөөдөр бямба гараг, би байна шүү» гэж зөөлөн сануулах нь тустай. Гэнэт эрчимжсэн, эсвэл зөвхөн шөнө илрэх төөрөгдлийг заавал эмнэлгийн багт мэдэгдээрэй — эргэж засах боломжтой шалтгаан байж болно.
Эцсийн үеийн асаргаа нь «илүү юм хийх»-ээс илүү «хажууд нь байх» тухай байдаг. Гараас нь барих, нэрээр нь дуудах, дуртай хоолноос нь хоёр халбага авчрах, хуучин зургаа хамт харах, «баярлалаа» гэж хэлэх нь эцсээ хүртэл үлддэг асаргаа юм. Харин хоолыг нь албадах, найдвар тулган шаардах шаардлагагүй.
Асран хамгаалагч өөрөө ч дэмжлэг хэрэгтэй. Ялангуяа өмнө нь өөр хүнээ алдсаны дараа үргэлжилж буй асаргаа нь ядаргаа, гашуудал давхцах эрсдэлтэй. Эмнэлгийн нийгмийн ажилтан, паллиатив багаас гэр бүлийн зөвлөгөө хүсэх, орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ, гашуудлын дэмжлэгийн хөтөлбөрийг ашиглаж болно. Нэг амралтын өдөр амарч, айлчлалаа алгасах нь буруу зүйл биш.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд тодорхой өвчтөнд зориулсан эмчилгээ, эмнэлгийн шийдвэрийг орлохгүй. Шинж тэмдгийн хяналт, эмийн тохируулга, хоспис буюу паллиатив тусламж авах эсэх шийдвэрийг эмчлэгч эмнэлгийн багтайгаа заавал ярилцаж гаргана уу.