Хайртай хүнээ алдсан хүмүүсийн олонх нь хуанли харахаас өмнө сэтгэл нь тэр өдрийг эхлээд санадаг гэж ярьдаг. Нас барсны ой ойртохад шалтгаангүй нулимс гарч, цээж давчдаж, шөнө нойр хүрэхээ болино. Ялангуяа тэр хүн нас барсан цаг орчимд өөрөө сэрдэг явдал ч ховор биш. Үүнийг сэтгэцийн эрүүл мэндэд оны ойн хариу урвал (anniversary reaction) гэж нэрлэдэг. Энэ нь өвчин дахисан ч биш, сэтгэл сул байгаагийн шинж ч биш бөгөөд дурсамж нь цаг хугацаа, улирал, мэдрэхүйн мэдээлэлтэй хамт хадгалагддаг хүний ой санамжийн жам ёсны ажиллагаа юм.
Дурсамж ганцаараа хадгалагддаггүй. Тухайн үеийн улирал, агаарын үнэр, эмнэлгийн өрөөний гэрэл, үүрийн нам гүм чимээгүй байдал зэрэг мэдрэхүйн мэдээлэл хамт боогдож үлддэг. Тиймээс ижил улирал эргэн ирэх юм уу тэр цаг болоход санахыг хичээхгүй байхад ч дурсамж өөрөө хаалга тогшдог. Баяр ёслол, төрсөн өдөр, өвчнийг анх оношилсон сар, сүүлчийн хэвтэн эмчлүүлсэн өдөр ч мөн адил үйлчилдэг. Зарим хүнд эхний жилээс хоёр дахь жил нь илүү хүнд тусдаг. Эхний жил оршуулга, бичиг цаас, эргэн тойрны анхаарал дунд шуурхай өнгөрдөг бол тэр яаруу байдал намжсан хойно л хоосон орон зай тод харагддаг.
Гашуудал бол тогтсон үе шатуудыг дараалан давж дуусдаг үйл явц биш гэдгийг өнөөгийн ойлголт харуулж байна. Харин давалгаанд илүү төстэй. Хэдэн долоо хоног тайван байгаад гэнэт өндөр давалгаа ирж, дахин намждаг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд өөрчлөгддөг зүйл бол санагалзал алга болох биш, харин давалгаа хоорондын зай уртсаж, ирэхэд нь тэсвэрлэж чадна гэсэн мэдрэмж бий болох явдал юм. Хоёр жилийн дараа ч гүн санагалзаж байгаа нь гашуудал бүтэлгүйтсэн гэсэн үг биш, харин тэр харилцаа хэр гүн байсны ул мөр гэж үзэж болно.
Гэхдээ өөрийгөө ажиглах шаардлагатай шинжүүд бий. Нас барснаас хойш нэг жил өнгөрсөн ч талийгаачийг санах хүсэл өдрийн ихэнх цагийг эзэлж, өдөр тутмын амьдрал, ажил, харилцаа илт эвдэрч, би хэн бэ гэдгээ мэдэхгүй болох таних байдлын самуурал, хүчтэй мэдрэмжгүйдэл, бодит байдлын мэдрэмж алдагдах байдал үргэлжилж, талийгаачтай холбоотой газар, эд зүйлээс хэт зайлсхийх эсвэл эсрэгээрээ түүнээс салж чадахгүй байвал энэ нь мэргэжлийн тусламж шаардсан удаан үргэлжилсэн гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder) байж болно. Энэ нь хүсэл зоригийн сул дорой байдалтай ямар ч хамаагүй бөгөөд зөвлөгөө, эмчилгээгээр сайжирдаг. Хамгийн чухал нь би ч бас араас нь явмаар байна гэсэн бодол давтамжтай эсвэл тодорхой хэлбэрээр төрж байвал хойшлуулалгүй сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн эсвэл хямралын зөвлөгөөний утсанд нэн даруй хандана уу.
Оны ойн үеийг арай хөнгөн туулахад тусалдаг арга барилууд бий. Нэгд, тэр өдрөөс зайлсхийхийн оронд урьдчилан төлөвлөх. Ганцаараа байх уу, хэнтэй хамт байх уу, юу хийх вэ гэдгээ урьдчилан шийдвэл гэнэтийн байдлаар цохиулах мэдрэмж багасдаг. Хоёрт, өөрийн гэсэн жижиг дурсгалын зан үйл бүтээх. Дуртай хоолыг нь хийх, зургийг эмхлэх, захидал бичих, хамт алхдаг байсан замаар алхах бүгд тохиромжтой. Гуравт, ойр дотныхондоо урьдчилан хэлэх. Энэ долоо хоног ой тохиож байгаа тул сэтгэл хүнд байна гэж ганцхан хүнд ч хэлчихвэл тэр өдрийн эмзэглэл үл ойлголцол болж хувирахгүй. Дөрөвт, биеэ асрах. Гашуудлын хариу урвал нойр, хоолны дуршил, анхаарал төвлөрөлтөд шууд нөлөөлдөг тул нойргүйдлийн үед оройн цайр кофейныг багасгаж, босох цагаа тогтмол барих нь тустай. Нойрсохын тулд архи хэрэглэх нь тэр агшинд нойрсож байгаа мэт санагдавч үүрийн сэрэл, сэтгэл гутралыг улам ихэсгэдэг тул зөвлөдөггүй.
Удаан хугацаанд асарч байсан гэр бүлийнхэнд нэмэлт ачаа байдаг нь тэр үед өөр шийдвэр гаргасан бол, эрт анзаарсан бол гэсэн харамсал юм. Эмчилгээний явцад дараа нь л харагддаг зүйл олон байдаг бөгөөд тэр үеийн мэдээлэл, нөхцөл байдлын хүрээнд гаргасан сонголтыг өнөөдрийн нүдээр шүүх нь шударга биш. Ийм бодол давтагдвал ганцаараа дарахын оронд гашуудагсдын дэмжлэгийн бүлэг эсвэл зөвлөгөөнд үгээр гаргаж ярих нь тусалдаг. Орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, зарим хосписын гашуудлын дэмжлэгийн (bereavement care) хөтөлбөр, дэмжлэгийн бүлгүүдэд хандаж болно.
Үүрээр ганцаараа сэрж санагалзаж хэвтэх цаг тэсвэрлэхэд хүнд ч тэр мэдрэмж өөрөө буруу зүйл биш. Санагалзал бол харилцаа дууссаны нотолгоо биш, үргэлжилж байгаагийн нотолгоо ч байж болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг орлохгүй. Гашуудлаас үүдэлтэй бэрхшээл удаан үргэлжлэх буюу өдөр тутмын амьдрал эвдэрч байгаа мэт санагдвал эмч эсвэл сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэнтэй заавал зөвлөлдөнө үү.