"Толгой, хүзүүний хорт хавдар (head and neck cancer)" гэсэн үг олон хүний хувьд шууд тодорхой ойлгогддоггүй. Уушги, ходоодны хорт хавдар шиг эрхтний нэр нь шууд тодорхой биш, харин "толгой ба хүзүү" гэсэн өргөн хэсгийг нэгтгэн нэрлэдэг учраас тэр. Энгийнээр хэлбэл, нүд, тархи, хүзүүний гүн дэх улаан хоолойг (esophagus) хассан, тэдгээрийн хоорондох орон зайн ямар нэг хэсэгт үүсдэг хорт хавдруудыг нэгтгэн нэрлэсэн нэр юм. Амны салст, хэл, буйл, шүлсний булчирхай, хамрын арын хэсгээс эхлээд хоолой, мөн дуу гаргадаг төвөнх (larynx) хүртэл бүгд үүнд багтана.
Үүсэх хэсгийг томоор гурав хуваавал ойлгомжтой болно. Нэгдүгээрт, амны хөндий (oral cavity). Хэл, амны ёроол, хацрын дотор тал, буйл, тагнай зэрэг толинд хүртэл харагддаг амны доторх орон зай юм. Хоёрдугаарт, залгиур (pharynx) бөгөөд энэ нь байрлалаасаа хамаараад хамрын ард (хамар-залгиур, nasopharynx), амны ард байрлах хоолой (ам-залгиур, oropharynx), түүний доод хэсэг (доод залгиур, hypopharynx) гэж хуваагддаг. Гүйлсэн булчирхай болон хэлний үндэс ам-залгиурт хамаарна. Гуравдугаарт, төвөнх (larynx). Хүзүүний урд талд тэмтрэгдэх, ихэвчлэн "хоолой" гэж нэрлэдэг тэр хэсэг. Дууны хөвч энд байрладаг тул төвөнхөд асуудал гарвал дууны өнгө хамгийн түрүүнд өөрчлөгддөг тохиолдол олонтаа.
Байрлалыг ингэж нарийн ялгах шалтгаан нь, нэг ижил толгой, хүзүүний хорт хавдар ч хаана үүссэнээс хамаараад анх илрэх шинж тэмдэг нэлээд өөр байдагт оршино. Хэл буюу аманд үүсвэл удаан хугацаанд эдгэрдэггүй шарх, цагаан буюу улаан толбо, зажлахад өвдөх зэргээр анзаарагддаг. Төвөнхийн зүгээс 2-3 долоо хоног өнгөрсөн ч намдахгүй сөөнгө хоолой нь түгээмэл анхны шинж юм. Залгиур нь гүн байрладаг тул хоолойд юм гацсан мэт мэдрэмж, залгихад өвдөх, нэг тийшээ чихэнд дамжих өвдөлт, мөн ямар ч шалтгаангүйгээр хүзүүнд тэмтрэгдэх бөөгнөрөл (зангилаа) хэлбэрээр илэрч болно.
Энд нэг түгээмэл буруу ойлголтыг тодруулъя. Толгой, хүзүүний хорт хавдар нь зөвхөн архи, тамхийг удаан хэрэглэсэн хүний өвчин гэж бодоход амархан. Тамхи татах, архи уух хоёр давхцвал эрсдэл эрс нэмэгддэг нь үнэн. Гэвч сүүлийн үед хүний папиллома вирус (HPV)-тэй холбоотой ам-залгиурын хорт хавдар нэмэгдэхийн хэрээр, тамхи аманд ч хүргэж байгаагүй харьцангуй залуу хүмүүст ч илрэх болсон. Тиймээс "Би архи, тамхи хэрэглэдэггүй болохоор надад хамаагүй" гэж тайвширахаас илүү, бие махбодын илгээж буй дохиог анхаарах нь дээр.
Хамгийн төөрөгдүүлдэг нь шинж тэмдэг тодорхойгүй байх үе. Ханиад дассаны эцэст хоолой жаахан сөөсөн юм уу, амаа хазсан болоод шархалсан юм уу гэдэг нь хэн бүхэнд тохиолддог зүйл учраас зүгээр өнгөрөөхөд амархан. Нэг шалгуур тогтоох юм бол "2 долоо хоног" гэж бодоорой. Амны шарх, сөөнгө хоолой, залгихад эвгүй байх, хүзүүний бөөгнөрөл зэрэг нь 2-3 долоо хоног өнгөрсөн ч хэвээрээ эсвэл бүр дордвол, тэр үед чих-хамар-хоолойн (ENT) эмч буюу толгой, хүзүүний эмнэлэгт үзүүлэх нь зөв. Толинд амаа нэг харж, хүзүүгээ удаан тэмтэрч бөөгнөрөл тэмтрэгдэж байгаа эсэхийг шалгах нь л гэхэд гайхалтай олон зүйлийг урьдчилан мэдэхэд тусална.
Толгой, хүзүү бол идэх, ярих, амьсгалах үйл бүгд төвлөрсөн газар учраас эрт илрүүлэх тусам өдөр тутмын амьдралд үзүүлэх нөлөө илт багасдаг. Хэсгүүдийн нэр танил бус, бүрхэг санагдаж байсан бол өнөөдөр "ам–хоолой–төвөнх" гэдгийг л толгойдоо зураглаж аваарай. Энэ нийтлэл нь толгой, хүзүүний хорт хавдрын тухай ойлголтыг олж авахад туслах зорилготой бөгөөд оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Санаа зовоосон шинж тэмдэг байвал зөвхөн интернетээс хайхаас илүү, ойролцоох эмнэлэгт өөрийн биеэр очиж шалгуулаарай.